Magulang at Anak: Filiation, Sustento at Parental Authority

Sinasabi ng Article 163 na ang filiation ay puwedeng by nature o by adoption, at ang natural filiation ay puwedeng legitimate o illegitimate. Ang batayan ay ang kasal ng mga magulang:

Sa madaling salita: legitimate ang anak na ipinaglihi o ipinanganak habang kasal ang mga magulang; illegitimate ang ipinaglihi at ipinanganak sa labas ng valid na kasal, maliban kung iba ang sinasabi ng Code.

Kaya legitimate sa ilalim ng Article 164 ang anak na ipinaglihi bago ang kasal pero ipinanganak pagkatapos nito. May mga anak din na nananatiling legitimate kahit matapos ang kasal: legitimate ang mga anak na ipinaglihi o ipinanganak bago maging final ang annulment, o ang nullity dahil sa psychological incapacity (Article 54). Tingnan ang Legitimate pa rin ba ang mga anak pagkatapos ng annulment?

Nagiging legitimated ang anak na ipinanganak bago ikinasal ang mga magulang kapag valid silang nagpakasal pagkatapos, kung hindi sila diskwalipikadong magpakasal sa isa't isa noong ipinaglihi ang bata, o diskwalipikado lang dahil wala pang labing-walong taon ang isa o pareho sa kanila (Article 177, na inamyendahan ng Republic Act No. 9858). Tingnan ang Paano i-legitimate ang anak.

Nasa Article 176 ang mga patakaran para sa mga anak na ipinanganak sa labas ng kasal. Pagpipilian, hindi obligasyon, ang paggamit ng apelyido ng tatay: sa Grande v. Antonio (2014), sinabi ng Supreme Court na hindi mapipilit ng tatay ang bata na gamitin ito. Nasa Legitimate vs illegitimate na anak ang buong paghahambing, kasama ang mga deadline para sa patunay. Nasa table ng legitime shares at May mana ba ang illegitimate na anak? ang mga parte sa mana.

Dalawang antas ng patunay ang ibinibigay ng Article 172:

Sa madaling salita: napapatunayan ang filiation ng legitimate na anak sa record of birth sa civil register o sa final judgment, o sa pag-amin sa public document o sa sulat-kamay na pinirmahan ng magulang.

Kung wala ang pangunahing patunay na ito, puwedeng ipakita ang filiation sa hayag at tuloy-tuloy na pagturing sa bata bilang anak, o sa anumang ibang paraang pinapayagan ng Rules of Court at ng special laws, gaya ng mga saksi o DNA evidence. Inilalapat ng Article 175 ang parehong patakaran sa mga anak na ipinanganak sa labas ng kasal, may isang pagkakaiba: ang kasong nakabatay lang sa pangalawang uri ng patunay ay dapat i-file habang buhay pa ang sinasabing magulang.

Masusing tinitingnan ng Supreme Court ang mga papeles. Walang halaga bilang patunay ng filiation sa tatay ang birth certificate na hindi niya pinirmahan, sa Perla v. Baring (2012), at hindi sapat ang mga sulat at litratong walang pirma sa Salas v. Matusalem (2013). Tingnan ang Paano patunayan kung sino ang tatay at Puwede bang patunayan ng anak kung sino ang tatay niya pagkatapos itong mamatay?

Ang asawang lalaki na gustong itanggi na kanya ang anak ng asawa niya ay magagawa lang ito batay sa mga dahilan at sa loob ng mga deadline na itinakda ng Code. Tingnan ang Puwede bang itanggi ng asawang lalaki ang paternity?

Saklaw ng sustento ang lahat ng kailangang-kailangan para sa pagkain, tirahan, damit, pagpapagamot, pag-aaral at transportasyon (Article 194). Obligado ang mga magulang at ang mga anak nila, legitimate man o illegitimate, na sustentuhan ang isa't isa (Article 195). Kapag maraming kamag-anak ang obligado, may pagkakasunod-sunod na itinakda ang batas:

Sa madaling salita: kapag dalawa o higit pang tao ang obligadong magbigay ng sustento, ganito ang pagkakasunod-sunod: ang asawa, ang pinakamalapit na descendants, ang pinakamalapit na ascendants, at ang magkakapatid.

Para sa bata, ang mga magulang ang pinakamalapit na ascendants. Sa Lim v. Lim (2009), sinabi ng Supreme Court na kapag hindi sapat ang sustentong kaya ng mga magulang, napupunta ang bahagi ng tungkulin sa mga lolo at lola sa panig ng tatay at ng nanay. Tingnan ang table ng pagkakasunod-sunod sa sustento at Obligado bang sustentuhan ng lolo at lola ang mga apo? May ganitong tungkulin din ang anak sa magulang: tingnan ang Obligado bang sustentuhan ng mga anak ang magulang nila?

Walang nakatakdang halaga o porsyento. Ayon ang sustento sa kakayahan ng nagbibigay at sa pangangailangan ng bata (Article 201), at binabayaran lang ito mula sa petsa ng judicial o extrajudicial demand (Article 203). Tumataas o bumababa ito kapag nagbago ang pangangailangan o kakayahan (Article 202); sa Lam v. Chua (2004), sinabi ng Korte na hindi nagiging final sa karaniwang paraan ang judgment para sa sustento. Tingnan ang Magkano ang child support?, Puwede bang dagdagan o bawasan ang child support? at, habang may nakabinbing kaso tungkol sa kasal, Sustento habang may annulment case at Lim-Lua v. Lua (2013).

Sabay na hawak ng mga kasal na magulang ang parental authority sa mga anak nila. Kapag naghiwalay sila, ang korte ang magtatalaga kung aling magulang ang hahawak nito, at angkop ang tender-age rule:

Sa madaling salita: walang batang wala pang pitong taon ang ihihiwalay sa nanay maliban kung may mabigat na dahilan ang korte para mag-utos ng iba.

Sa Pablo-Gualberto v. Gualberto (2005), sinabi ng Supreme Court na nagbibigay-daan lang ang patakarang ito sa matibay na ebidensiyang hindi angkop ang nanay, gaya ng pagpapabaya, pag-abandona o pagmamaltrato sa bata. Para sa batang lampas pitong taon, isinasaalang-alang ng korte ang pinili ng bata, maliban kung hindi angkop ang napiling magulang. Tingnan ang Custody ng batang wala pang 7 at tender-age presumption.

Nasa ilalim ng parental authority ng nanay ang anak na ipinanganak sa labas ng kasal, kahit kinilala pa ito ng tatay (Masbate v. Relucio, 2018). Puwede pa ring bigyan ng korte ang tatay ng visitation rights, gaya sa Briones v. Miguel (2004). Tingnan ang Sino ang may custody ng illegitimate na anak? at Visitation rights ng tatay.

Kung mamatay ang isang magulang, mananatili sa isa ang parental authority. Kapag namatay, wala o hindi angkop ang mga magulang, ang buhay pang lolo o lola ang hahawak ng substitute parental authority (Article 214). Nauuna ang guardian na itinalaga ng korte. Kung wala, ganito ang pagkakasunod-sunod sa Article 216:

Sa madaling salita: ang buhay pang lolo o lola; ang pinakamatandang kapatid na lampas dalawampu't isang taon; at ang aktwal na nag-aalaga sa bata na lampas dalawampu't isang taon, maliban kung hindi angkop o diskwalipikado.

Tingnan ang Sino ang mag-aalaga sa bata kung parehong mamatay ang mga magulang? at substitute parental authority.

Inililista ng Article 220 ang mga karapatan at tungkulin ng magulang, kasama ang pagpapanatili sa mga anak sa piling nila, pagsustento, pagpapaaral at pagtuturo sa kanila, pagbabantay sa mga gawain nila, at pagkatawan sa kanila sa lahat ng bagay na may kinalaman sa interes nila.

Mananagot din ang mga magulang sa pinsalang dulot ng mga menor de edad nilang anak. Sa ilalim ng Article 221, civilly liable ang mga magulang sa sugat at pinsalang dulot ng mga anak nilang unemancipated na nakatira sa kanila at nasa ilalim ng awtoridad nila, maliban sa mga depensang pinapayagan ng batas. Sa Libi v. Intermediate Appellate Court (1992), sinabi ng Korte na primary ang pananagutan ng mga magulang at ang depensa ay patunay ng diligence of a good father of a family, ibig sabihin, ingat ng isang mabuting ama ng pamilya. Galing ang patakaran sa Article 2180 ng Civil Code. Tingnan ang Mananagot ba ang magulang sa ginawa ng anak nila?

Tuluyang natatapos ang parental authority sa pagkamatay ng mga magulang, sa pagkamatay ng anak, o sa emancipation, na dumarating sa edad na 18 (Article 234, na inamyendahan ng Republic Act No. 6809). Naglilista ang Article 229 ng lima pang kaso, gaya ng adoption at deklarasyon ng korte na inabandona ang bata, kung saan natatapos ito maliban kung ibalik ng final judgment. Tingnan ang Kailan natatapos ang parental authority? Administrative process na ngayon ang adoption sa ilalim ng Republic Act No. 11642: tingnan ang Paano mag-ampon ng bata.

Gawa-gawa lang ang mga halimbawang ito para ipakita kung paano gumagana ang mga patakaran. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso.

Nagsama ang mga magulang ni Jenny pero hindi kailanman ikinasal. Illegitimate siya sa ilalim ng Article 165, apelyido ng nanay niya ang gamit niya maliban kung kinilala siya ng tatay niya gaya ng pinapayagan ng Article 176, at nasa ilalim siya ng parental authority ng nanay niya. Obligado pa rin ang tatay niya na sustentuhan siya.

Masyadong maliit ang kinikita ni Bea at ng asawa niya para mabayaran ang pag-aaral ng mga anak nila. Ayon sa Lim v. Lim, puwedeng utusan ng korte ang mga lolo at lola sa magkabilang panig na magbigay ng bahagi ng sustento, ayon sa kakayahan nila.

Hindi kailanman pumirma ang sinasabing tatay ni Dino sa birth certificate niya o sa anumang nakasulat na pag-amin. Balak ni Dino na umasa sa mga saksi at sa DNA test, kaya sa ilalim ng Article 175, dapat i-file ang kaso habang buhay pa ang sinasabing tatay.

Humingi ng legal na tulong bago magsampa ng kaso para sa sustento, custody o pagkilala, kapag tumanggi ang magulang na magbigay ng sustento pagkatapos ng nakasulat na demand, o kapag pinagtatalunan ang status o apelyido ng bata. Puwedeng magsara ang mga deadline para patunayan ang filiation kapag namatay ang magulang, at sa ebidensiya nagpapasya ang korte tungkol sa custody at sustento. Kung hindi mo kayang magbayad ng abogado, tingnan ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas.