Libreng Legal Help sa Pilipinas: PAO at Barangay Conciliation

Sa ilalim ng Republic Act No. 9406, ang PAO ay "the principal law office of the Government in extending free legal assistance to indigent persons". Ayon sa batas, nagbibigay ang PAO ng libreng legal representation, tulong at counselling sa mga indigent sa:

• criminal cases;
• civil cases;
• labor cases;
• administrative at iba pang quasi-judicial cases.

Exempted din ang mga kliyente ng PAO sa docket fee at iba pang bayarin sa pag-file ng kaso sa korte at sa ibang quasi-judicial bodies, sa original case man o sa appeal.

Walang itinakdang income limit ang batas mismo kung sino ang ituturing na indigent. Itanong sa PAO district office na malapit sa iyo kung anong mga dokumento ang kailangan para mapatunayang qualified ka.

Itinatag ng Local Government Code (Republic Act No. 7160) ang Katarungang Pambarangay, isang sistema ng pag-aayos ng away sa barangay. Bawat barangay ay may Lupong Tagapamayapa (Lupon), na pinamumunuan ng punong barangay at may sampu hanggang dalawampung miyembro (Section 399).

Ayon sa Section 412, ang reklamo tungkol sa bagay na sakop ng Lupon ay hindi puwedeng i-file nang diretso sa korte o sa ibang opisina ng gobyerno, maliban kung nagharap muna ang mga partido sa harap ng Lupon chairman o ng pangkat at hindi sila nagkasundo (na pinatunayan ng secretary ng Lupon o pangkat), o binawi ang settlement.

Sakop ng Lupon ang mga dispute ng mga taong talagang nakatira sa iisang city o municipality. Ayon sa Section 408, hindi sakop ang mga ito, bukod sa iba pa:

• dispute kung saan gobyerno ang isang partido, o isang public officer na gumaganap ng kanyang official na tungkulin;
• mga offense na may parusang pagkakakulong nang higit sa isang taon o multang higit sa P5,000;
• mga offense na walang private offended party (pribadong taong biktima);
• dispute tungkol sa real property na nasa magkaibang city o municipality, o sa pagitan ng mga taong nakatira sa magkaibang city o municipality, maliban kung natugunan ang mga kondisyon ng batas para pumayag silang dumaan sa Lupon.

Ayon sa Section 412(b), puwede kang dumiretso sa korte kapag nakakulong ang akusado, kapag may taong inalisan ng kalayaan at kailangan ng habeas corpus, kapag humihingi ang kaso ng mabilisang remedyo gaya ng preliminary injunction, attachment, delivery of personal property o support pendente lite, o kapag baka hindi na maisampa ang kaso dahil lalampas na ito sa deadline ng pag-file. Para sa dagdag na detalye kung aling mga dispute ang dadaan sa barangay at kung saang barangay pupunta, basahin ang Kailangan ko bang dumaan muna sa barangay bago mag-file ng kaso?

• Reklamo. Magrereklamo ka sa Lupon chairman, pasalita man o nakasulat, pagkatapos magbayad ng "appropriate filing fee" (Section 410(a)). Hindi sinasabi ng Code kung magkano.
• Mediation. Ipapatawag ng Lupon chairman ang kabilang panig sa loob ng susunod na working day (Section 410(b)). Kung hindi sila magkasundo sa mediation sa loob ng 15 araw mula sa unang pagharap, bubuo ng pangkat (conciliation panel).
• Conciliation. Dapat makabuo ng settlement ang pangkat sa loob ng 15 araw mula nang magtipon ito. Puwede itong palawigin nang hanggang 15 araw pa, maliban sa mga kasong malinaw na may merito (Section 410(e)).
• Walang abogado. Dapat humarap nang personal ang mga partido, walang abogado o representative (Section 415).
• Settlement. Dapat nakasulat ang anumang settlement, sa wikang alam ng mga partido, at may pirma (Section 411). Nagiging parang final na desisyon ng korte ito pagkalipas ng sampung araw, maliban kung binawi (Sections 416 at 418). Kayang ipatupad ito ng Lupon sa loob ng anim na buwan; pagkatapos noon, sa city o municipal court na ito ipapatupad (Section 417).
• Nakahinto ang deadline. Habang nasa barangay ang dispute, nakahinto ang takbo ng mga deadline sa pag-file ng offense o kaso, pero hindi hihigit sa 60 araw mula nang i-file ang reklamo (Section 410(c)).

Kung walang settlement, maglalabas ang secretary ng certificate to file action. Nasa timeline ng barangay conciliation at sa Proseso ng barangay hearing ang bawat hakbang, kasama ang deadline at section nito.

Gawa-gawang halimbawa: Sina Gilbert at Helen ay nakatira sa iisang barangay. Paulit-ulit na sinisira ng aso ni Gilbert ang mga halaman ni Helen, at gusto ni Helen na mabayaran. Away ito ng mga residente ng iisang barangay, kaya magfa-file muna si Helen ng reklamo sa punong barangay (Section 409(a)). Dapat parehong humarap nang personal ang dalawa. Kung magkasundo sila, magiging binding ang nakasulat na settlement pagkalipas ng sampung araw. Kung hindi, maglalabas ng certification ang secretary ng Lupon para makapunta si Helen sa korte.

May sariling daan ang mga reklamo tungkol sa trabaho. Karamihan dito ay nagsisimula sa Single Entry Approach (SEnA) sa DOLE, isang 30-araw na mandatory conciliation-mediation. Kung walang settlement, ire-refer ang reklamo sa opisinang may kapangyarihang magdesisyon dito, gaya ng labor arbiter ng NLRC. Hawak din ng PAO ang mga labor case ng mga indigent. Basahin ang Paano mag-file ng labor complaint at Mga karapatan ng empleyado sa Pilipinas.

Hindi. Ayon sa Section 33 ng Republic Act No. 9262, hindi ginagamit ang mga section ng Local Government Code tungkol sa barangay settlement (Sections 410 hanggang 413) sa mga kasong humihingi ng remedyo sa ilalim ng VAWC law. Puwedeng maglabas ang Punong Barangay, o sinumang kagawad na available kung wala ang Punong Barangay, ng barangay protection order (Section 14). Pero hindi niya dapat pilitin ang nag-apply na makipag-areglo o isuko ang anumang remedyong hiningi ng nag-apply. Public crime ang VAWC: sinumang mamamayang personal na nakakaalam ng mga pangyayari ay puwedeng mag-file ng reklamo (Section 25). Basahin ang Paano mag-file ng VAWC case.

Ang PAO ang kumakatawan sa mga indigent sa mga criminal case. Dapat sabihin sa taong inaresto kung bakit siya nakakulong, at puwede siyang makipag-usap sa abogado anumang oras kapag hiniling niya (Article 125 ng Revised Penal Code). Kung hindi mo kaya ang bail (piyansa), pinapayagan ng batas ang release on recognizance sa ilang kaso. Basahin ang Aresto, pagkakakulong at bail.

Hindi sa barangay tinatapos ang kasal. Ang declaration of nullity, annulment o legal separation ay kaso sa korte sa ilalim ng Family Code. Basahin ang Annulment sa Pilipinas at, kung hindi mo kayang magbayad ng abogado, lumapit sa PAO. Para sa mana, basahin ang Inheritance sa Pilipinas; para sa hindi nabayarang utang, basahin ang Utang at paniningil.