Ari-arian ng Mag-asawa: Ano ang Hati at Ano ang Sa Iyo?

Nakadepende ito sa marriage settlement (prenuptial agreement) ninyo at sa kung kailan kayo ikinasal. Sabi ng Article 75:

• Ikinasal noong o pagkatapos ng August 3, 1988, walang prenup: absolute community of property.
• Ikinasal bago ang August 3, 1988, walang prenup: conjugal partnership of gains, na siyang default sa ilalim ng Civil Code. Umiiral din sa mas lumang kasal na ito ang mga patakaran ng Family Code sa conjugal partnership, nang hindi naaapektuhan ang mga karapatang nakuha na.
• May prenup: ang regime na pinili ng mag-asawa, gaya ng complete separation of property. Dapat nakasulat, pirmado at ginawa bago ang kasal ang prenup, at may bisa lang ito sa ibang tao (third persons) kung nakarehistro (Articles 76 at 77). Tingnan ang Prenuptial agreement.

Itinatakda ng Article 91 ang panimulang patakaran ng absolute community:

Hindi ang titulong nakapangalan sa isang asawa ang nagdedesisyon kung kanino ang ari-arian. Ang ari-ariang nakuha habang kasal ay ipinapalagay na common o conjugal, nakarehistro man sa pangalan ng isa o ng dalawa, maliban kung mapatunayan ang kabaligtaran (Articles 93 at 116). Buong pinaghahambing ang dalawang regime sa Absolute community vs conjugal partnership.

Hindi. Ayon sa Article 96 para sa absolute community at sa Article 124 para sa conjugal partnership, magkasamang pinapangasiwaan ng mag-asawa ang ari-arian, at void ang pagbenta o pagsangla nang walang court authority o nakasulat na pahintulot ng kabilang asawa. Itinuturing ng batas ang transaksyon na continuing offer: may bisa lang ito kung tanggapin ng kabilang asawa, o pahintulutan ng korte, bago bawiin ang offer.

Sa Homeowners Savings & Loan Bank v. Dailo (2005), isinangla ng mister ang conjugal na house and lot nang walang pahintulot ng misis. Sinabi ng Supreme Court na void nang buo ang mortgage, hindi lang sa bahagi ng misis, dahil walang ginagawang pagkakaiba ang Article 124. Tingnan ang Puwede bang ibenta o isangla ng asawa ang conjugal property nang walang pahintulot?

Kapag nangutang ang isang asawa nang walang pahintulot ng kabila, mananagot lang ang common property hanggang sa halagang pinakinabangan ng pamilya (Articles 94(3) at 121(3)). Sa Dailo, sinabi ng Korte na ang creditor na nagsasabing nakinabang ang pamilya sa loan ang dapat magpatunay nito.

Hindi sa pagitan nila habang kasal. Ayon sa Article 87, void ang lahat ng donation o pagbibigay ng libreng pakinabang (gratuitous advantage) sa pagitan ng mag-asawa habang kasal, maliban sa katamtamang regalo sa okasyon ng family rejoicing. Ganito rin ang pagbabawal sa mga nagsasama bilang mag-asawa nang walang valid na kasal, gaya ng ipinatupad ng Supreme Court sa Arcaba v. Tabancura Vda. de Batocael (2001).

Walang asawang puwedeng mag-donate ng community property sa iba nang walang pahintulot ng kabila, maliban sa katamtamang donation para sa charity o sa okasyon ng family rejoicing o family distress (Article 98). Tingnan ang Puwede bang magbigay ng ari-arian ang mag-asawa sa isa't isa?

Sa court order lang, maliban kung nakasaad na ito sa prenup. Sabi ng Article 134, ang paghihiwalay ng ari-arian habang kasal ay puwedeng voluntary o dahil sa sapat na dahilan (sufficient cause). Naglilista ang Article 135 ng anim na dahilan, gaya ng abandonment o hindi pagtupad sa obligasyon sa pamilya, at hiwalay na pamumuhay nang hindi bababa sa isang taon na halos imposible na ang pagbabalikan. Ayon sa Article 136, puwede ring magkasamang mag-file ang mag-asawa ng verified petition, kung saan nakalista ang lahat ng creditor at naabisuhan silang lahat. Hindi natatapos ang regime dahil lang hiwalay na kayong nakatira. Tingnan ang Puwede bang paghiwalayin ang ari-arian habang kasal pa?

Ayon sa Article 101, kung iniwan ng isang asawa ang kabila nang walang just cause o hindi niya tinutupad ang obligasyon niya sa pamilya, puwedeng pumunta sa korte ang kabilang asawa. Ang asawang umalis sa conjugal dwelling (tirahan ng mag-asawa) nang walang balak bumalik ay itinuturing na nang-iwan; ang tatlong buwang pagkawala, o tatlong buwang walang balita, ay lumilikha ng prima facie presumption ng balak na iyon. Ang naiwang asawa ay puwedeng humingi ng receivership, judicial separation of property, o awtoridad na maging nag-iisang administrator ng common property. Tingnan ang Ano ang puwede mong gawin kung iniwan ng asawa mo ang pamilya?

Natatapos ang kasal at dapat i-liquidate ang common property bago ito mahati. Sa absolute community, pagkatapos ng inventory at pagbabayad ng mga utang, hinahati nang pantay sa mag-asawa ang net assets, maliban kung iba ang hatian sa marriage settlement o may bahaging na-waive o na-forfeit (Article 102); halos ganito rin ang mga hakbang sa conjugal partnership (Article 129). Ang bahagi lang ng namatay na asawa ang mapupunta sa mga heir.

Kung walang estate case na na-file sa korte, dapat i-liquidate ng naiwang asawa ang ari-arian, sa korte man o hindi, sa loob ng isang taon sa absolute community (Article 103) o anim na buwan sa conjugal partnership (Article 130). Pagkatapos ng panahong iyon nang walang liquidation, void ang anumang pagbenta o pagsangla ng ari-ariang iyon. Iba ang kaso ng asawang namatay bago magkabisa ang Family Code: sa Heirs of Protacio Go, Sr. v. Servacio (2011), namatay ang misis noong 1987, at sinabi ng Korte na ang pagbenta ng bahagi ng ari-arian na ginawa kalaunan ng mister at ng isang anak, nang walang naunang liquidation, ay hindi nangangahulugang void. Ang naiwang asawang nag-asawa ulit nang hindi nagli-liquidate ay mapupunta sa complete separation of property sa bagong kasal. Tingnan ang Pagbenta ng conjugal property pagkatapos mamatay ng asawa at ang topic tungkol sa inheritance.

Hindi umiiral sa kanila ang mga regime ng kasal. Saklaw ng Article 147 ang magkapartner na puwedeng magpakasal sa isa't isa at nagsasama nang eksklusibo bilang mag-asawa, at ang mga mag-asawang void ang kasal pero walang hadlang para magpakasal sa isa't isa: pantay na hati nila ang sahod at ari-ariang nakuha sa magkasamang pagtatrabaho, at itinuturing na kontribusyon ang pag-aalaga sa pamilya at bahay. Saklaw ng Article 148 ang iba pang pagsasama, halimbawa kapag kasal sa iba ang isa sa magkapartner: ang ari-ariang nakuha lang sa aktwal na magkasamang kontribusyon ang hati, ayon sa laki ng kontribusyon ng bawat isa. Tingnan ang Hati ba sa ari-arian ang mga live-in partner?

Ang family home ay ang bahay na tinitirhan ng pamilya at ang lupang kinatatayuan nito (Article 152). Ayon sa Article 155, hindi ito puwedeng i-execute, ipa-forced sale o i-attach, maliban sa hindi nabayarang buwis, mga utang bago ito naging family home, mga utang na may mortgage dito, at mga utang sa mga nagtayo nito o nag-supply ng materyales. Sa Ramos v. Pangilinan (2010), sinabi ng Supreme Court na ang mga family home na itinayo pagkatapos magkabisa ang Family Code ay nabubuo by operation of law (kusa dahil sa batas). Tingnan ang Puwede bang kunin ng creditor ang family home?

Gawa-gawa lang ang mga halimbawang ito para ipakita kung paano gumagana ang mga patakaran. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso.

Ikinasal sina Bong at Cecil noong 2010 nang walang prenup. May condo unit si Cecil bago ang kasal, at wala siyang anak sa dating kasal. Sa absolute community, naging common property ang condo. Ang lupang minana ni Bong sa tatay niya habang kasal ay nananatiling kanya.

Gustong isangla ni Mario ang bahay na binili nila ni Linda habang kasal, na nakapangalan lang sa kanya. Ipinapalagay na common property ang bahay. Kung walang nakasulat na pahintulot ni Linda o court order, void ang mortgage.

Namatay ang mister ni Fe, at walang estate case na na-file. Sa absolute community, may isang taon siya para i-liquidate ang common property. Kung ibebenta niya ang lupa pagkatapos ng isang taong iyon nang hindi nagli-liquidate, void ang pagbenta.

Kumonsulta sa abogado bago ka pumirma ng pagbenta o pagsangla ng ari-ariang nakuha habang kasal, kapag umalis ang asawa mo o nagbebenta siya ng ari-arian nang wala ang pahintulot mo, bago ka mag-asawa ulit pagkatapos mamatay ng asawa, o kapag kailangan mong ayusin ang ari-arian ng kasal na natapos na. Kung hindi mo kayang magbayad ng abogado, tingnan ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas.