Masbate v. Relucio (2018): Illegitimate Child at mga Lolo't Lola

Nagsama nang hindi kasal sina Renalyn Masbate at Ricky James Relucio sa bahay ng mga magulang ni Renalyn. Ipinanganak ang anak nilang babae noong 2012. Natapos ang relasyon noong April 2015. Pumunta si Renalyn sa Manila para mag-aral at, ayon kay Ricky James, iniwan sa pangangalaga niya ang anak nila.

Sabi ni Ricky James, noong November 2015, kinuha ng mga magulang ni Renalyn, ang mag-asawang Masbate, ang bata mula sa paaralang pinag-enroll-an niya. Ayaw nilang ibalik ito at nagpakita sila ng special power of attorney kung saan ibinigay ni Renalyn sa kanila ang parental rights at custody. Nag-file si Ricky James ng petition for habeas corpus at child custody sa Regional Trial Court ng Legazpi City, Albay.

Sa isang hearing, dinala ni Renalyn ang bata at sinabing gusto niyang sa kanya manatili ang anak niya. Ibinigay ng trial court ang custody kay Renalyn batay sa Article 213 at itinigil ang kaso. Umapela si Ricky James. Sabi niya, puwedeng matalo ang tender-age presumption kapag napatunayan ang pagpapabaya, pag-abandona at kawalan ng trabaho, at in-abandon daw ni Renalyn ang bata.

Ibinalik ng Court of Appeals ang kaso sa trial court para sa buong trial, pinanatili muna kay Renalyn ang custody at binigyan si Ricky James ng visitation nang dalawang araw kada linggo. Kalaunan, binigyan din siya nito ng "temporary custody" isang beses kada buwan nang hanggang 24 oras. Umapela sa Supreme Court si Renalyn at ang mga magulang niya. Sabi nila, walang karapatan sa custody ang tatay ng illegitimate child, at para lang sa mga kasal na magulang ang Article 213.

Tama ba ang Court of Appeals na ibalik ang kaso sa trial court para pagpasyahan kung sino ang dapat may custody ng bata?

Bahagyang pinagbigyan ng Supreme Court ang petition. Pinagtibay nito ang utos na ibalik ang kaso para sa trial, pero tinanggal ang temporary custody na ibinigay sa tatay. Nanatili ang visitation rights niya nang dalawang araw kada linggo, at puwede lang niyang ilabas ang anak niya kung may written consent ni Renalyn. Inutusan ang trial court na dinggin agad ang kaso.

Nasa nanay ang sole parental authority. Ayon sa Article 176, nasa parental authority ng nanay ang illegitimate children. Sabi ng Court, may sole parental authority ang mga nanay sa kanilang illegitimate children "notwithstanding the father's recognition of the child" (kahit kinikilala ng tatay ang bata), at nasa kanila ang custody maliban kung may mabigat na dahilang nagpapakitang unfit sila. Ang joint parental authority sa ilalim ng Article 211 ay para sa mga anak ng mga kasal na magulang.

Saklaw ng tender-age rule ang illegitimate children. Umasa ang mga petitioner sa Pablo-Gualberto v. Gualberto, na nagsabing kasal na mga magulang ang tinutukoy ng Article 213. Paliwanag ng Court, galing ang pahayag na ito sa Briones v. Miguel at tungkol ito sa karapatan ng bata na pumili ng magulang, na ina-apply lang sa pagitan ng mga kasal na magulang. Ang ikalawang paragraph ng Article 213, na walang batang wala pang pitong taon ang "shall be separated from the mother unless the court finds compelling reasons to order otherwise" (ihihiwalay sa nanay maliban kung may makitang mabigat na dahilan ang korte para mag-utos ng iba), ay walang pinagkaiba sa pagitan ng legitimate at illegitimate children. Kaya dapat dinggin ng trial court ang ebidensya kung may mabibigat na dahilan, gaya ng pagpapabaya o pag-abandona.

Mauuna ang lolo't lola, pero hindi awtomatiko. Kapag napatunayang unfit ang nanay, ibinibigay muna ng Family Code ang substitute parental authority sa buhay pang lolo o lola (Articles 214 at 216). Pero sabi ng Court, nakadepende ang preference sa lolo't lola sa pagiging fit nila. Si Ricky James ang may aktuwal na custody ng bata bago ang away, kaya puwede siyang dumulog sa korte para mabawi ang custody bilang aktuwal na tagapag-alaga nito. Hindi tatanggapin ng Court ang mahigpit na pananaw na humaharang sa kanya, dahil ang pinakamabuti para sa bata ang pangunahing konsiderasyon. Sabi nito, siya ay "deserves, at the very least, to be given his day in court" (dapat man lang mabigyan ng pagkakataong marinig sa korte).

Visitation bago ang trial, hindi custody. Ang ibinibigay ng Rule on Custody of Minors bago ang trial ay temporary visitation rights. Puwede lang magbigay ng temporary custody sa judgment pagkatapos ng trial. Sa pagbibigay kay Ricky James ng custody kahit 24 oras kada buwan, binaliktad ng Court of Appeals ang tender-age presumption batay lang sa kanyang "bare allegations" (mga sinasabing walang patunay). Sabi ng Court, dapat munang pagpasyahan sa trial kung fit si Renalyn bago siya mapagkaitan ng custody "even for the briefest of periods" (kahit sa pinakamaikling panahon).

Ina-apply sa illegitimate children ang tender-age presumption sa ikalawang paragraph ng Article 213 ng Family Code; nasa nanay ng illegitimate child ang sole parental authority at custody maliban kung mapatunayan sa trial ang mabibigat na dahilan, at bago ang trial ay puwedeng bigyan ang tatay ng visitation rights pero hindi ng temporary custody, bagaman puwedeng magdemanda para mabawi ang custody ang tatay na aktuwal na nag-alaga sa bata.

Dalawang punto ang nilinaw ng Masbate. Una, hindi lang para sa mga kasal na magulang ang proteksyon sa batang wala pang pitong taon: pabor din sa nanay na hindi kasal ang tender-age presumption. Pangalawa, hindi tuluyang sarado ang pinto para sa tatay ng illegitimate child. Kung siya talaga ang nagpalaki sa bata at napatunayang unfit ang nanay, puwedeng timbangin ng korte kung mas mabuti para sa bata na sa kanya ang custody, kahit may preference ang lolo't lola sa ilalim ng batas.

Hangga't walang desisyon ang korte pagkatapos ng trial, nasa nanay ang custody at parental authority. Limitado ang karapatan ng tatay sa mga dalaw na pinapayagan ng korte, at kailangan ng written consent ng nanay para mailabas ang bata, gaya sa Grande v. Antonio. Tingnan ang sino ang may custody ng illegitimate child at custody ng batang wala pang pitong taon.

Gawa-gawang halimbawa: Hindi kailanman ikinasal sina Liza at Paolo. Nang tatlong taon na ang anak nilang lalaki, lumipat si Liza sa Manila para mag-aral at iniwan ito kay Paolo nang ilang buwan. Kalaunan, kinuha ng mga magulang ni Liza ang bata. Ayon sa Masbate, kay Liza ang custody habang nakabinbin ang kaso, dahil wala pang pitong taon ang bata. Puwede siyang dalawin ni Paolo. Kung mapatunayan ni Paolo sa trial na pinabayaan o in-abandon ni Liza ang anak nila, saka pagpapasyahan ng korte kung sa lolo't lola o kay Paolo dapat ang bata, batay sa kung ano ang pinakamabuti para sa kanya.

Basahin ang buong desisyon sa Supreme Court E-Library (link sa sources sa ibaba). Para sa custody dispute tungkol sa totoong bata, tingnan ang saan makakakuha ng legal na tulong.