Inheritance sa Pilipinas: Sino ang Heirs at Magkano ang Hati ng Mana

Sa sandali ng kamatayan. Sinasabi ng Article 777 ng Civil Code:

Sa madaling salita: naipapasa ang karapatan sa mana mula sa sandaling mamatay ang tao.

Hindi ibig sabihin nito na puwede nang kumuha agad ng kanya-kanyang parte ang mga heir. Hangga't hindi nahahati ang estate, sama-sama itong pag-aari ng mga heir, "subject to the payment of debts of the deceased" (Article 1078), ibig sabihin, kailangan munang bayaran ang mga utang ng namatay. Sa ibang pagkakataon nangyayari ang hatian: sa korte, o sa kasunduan ng mga heir kapag pinapayagan ng batas.

Nakalista sa Article 887 ang mga compulsory heir, ang mga taong hindi puwedeng iwan sa will nang walang legal na dahilan:

1. Mga legitimate na anak at descendant, gaya ng mga apo.
2. Kung wala sila, mga legitimate na magulang at ascendant.
3. Ang biyuda o biyudo.
4. Mga anak sa labas ng kasal. Ginagamit pa rin ng article ang lumang tawag sa kanila noong 1950.

Hindi naaalis ng mga legitimate na anak o ng mga magulang ang asawa at ang mga illegitimate na anak: nagmamana sila kasama nila. Para sa mga anak sa labas ng kasal, idinadagdag ng article:

Sa madaling salita: sa lahat ng kaso, dapat maayos na mapatunayan ang relasyon ng illegitimate na anak sa magulang.

Malaya lang ang gumagawa ng will sa bahaging natitira pagkatapos ng mga legitime. Itinatakda ng Article 888 ang pangunahing patakaran:

Sa madaling salita: ang legitime ng mga legitimate na anak at descendant ay kalahati ng estate ng ama at ng ina.

Nakadepende ang ibang hati sa kung sino ang naiwan. Kung may isang legitimate na anak, one-fourth (sangkapat) ang sa asawa; kung dalawa o higit pa, kapareho ng sa isang anak (Article 892). Ang bawat illegitimate na anak ay may kalahati ng legitime ng isang legitimate na anak (Family Code Article 176). Tingnan ang bawat kombinasyon sa table ng legitime shares at ang mga halimbawang kompyutasyon sa Legitime shares sa Pilipinas.

Walang naipapasang ari-arian ang will hangga't hindi ito inaaprubahan ng korte (Article 838). Probate ang tawag sa prosesong ito sa korte.

Kung paano ginagawa ang will at kung paano ito pinapatunayan sa korte, basahin ang wills and probate sa Pilipinas.

Batas ang nagpapasya. Ito ang intestate succession. Sa madaling salita:

• Unang nagmamana ang mga legitimate na anak, pantay-pantay ang hati, kahit galing sila sa magkaibang kasal (Articles 979 at 980). Kung naunang namatay ang magulang ng isang apo, ang apo ang kukuha ng parte ng magulang niya.
• Kasama nilang nagmamana ang naiwang asawa: kung may legitimate na anak, kapareho ng hati ng bawat anak (Article 996).
• Magmamana lang ang mga magulang kapag walang legitimate na descendant.
• Magmamana lang ang mga kapatid at pamangkin kapag walang descendant, ascendant o illegitimate na anak. Kung may naiwang asawa, hati sila ng asawa sa estate, kalahati bawat isa (Articles 1001 at 1003). Ang ibang kamag-anak ay nagmamana lang hanggang ikalimang degree (Article 1010).
• Magmamana lang ang gobyerno (State) kapag wala nang ibang may karapatan (Article 1011).

Nasa Sino ang magmamana kung walang will? ang buong pagkakasunod-sunod, kasama ang hati ng asawa sa bawat kaso.

Oo, mula sa magulang nila, kapag napatunayan ang relasyon. Puwedeng patunay ang birth record, pag-amin sa public document o sulat-kamay na pinirmahan ng magulang, o iba pang ebidensiyang pinapayagan ng Family Code (Family Code Article 172). May ilang uri ng patunay na dapat iharap habang buhay pa ang magulang (Family Code Article 175).

Nililimitahan ng Article 992 ang mana sa pagitan ng illegitimate na anak at ng mga legitimate na kamag-anak ng magulang. Sa Aquino v. Aquino (2021), binasa muli ng Supreme Court ang patakarang iyon: ang anak na hindi ikinasal ang mga magulang ay puwedeng magmana mula sa lolo o lola sa pamamagitan ng pagpalit sa magulang na naunang namatay. Malinaw na hindi pa pinagpasyahan ng Korte ang ibang sitwasyon, gaya ng pagmamana mula sa tita o tito. Detalye sa May mana ba ang illegitimate na anak?

Sa valid na will lang na nagsasabi ng isa sa mga legal na dahilan sa Article 919, gaya ng pagmamaltrato sa magulang o walang katwirang pagtanggi na suportahan ang magulang. Ang pagsasabi ng "wala kang mana" sa family reunion ay hindi disinheritance, dahil sa will lang puwedeng gawin ang disinheritance (Article 916). Kung itanggi ng anak ang dahilan, ang ibang heir ang dapat magpatunay nito; kung hindi nila kaya, mananatili sa anak ang legitime (Articles 917 at 918). Tingnan ang Puwede bang i-disinherit ng magulang ang anak?

May dalawang pangunahing daan:

• Nang walang kaso sa korte. Pinapayagan ng Rule 74 ng Rules of Court ang extrajudicial settlement kung walang iniwang will at utang ang namatay, at adult ang lahat ng heirs o maayos na kinakatawan ang mga menor de edad. Pipirma ang mga heir ng public instrument, ifa-file ito sa Register of Deeds kasama ang bond para sa personal property, at ipa-publish ito minsan kada linggo nang tatlong linggo. Sa loob ng dalawang taon pagkatapos ng hatian, puwede pang habulin ng creditor o ng heir na hindi naisama ang ari-arian. Ang nag-iisang heir ay gumagamit ng affidavit of self-adjudication.
• Sa korte. Kapag may will, may utang, o hindi magkasundo ang mga heir.

Kung kasal ang namatay, kailangan munang i-liquidate ang ari-arian ng mag-asawa. Kapag walang kasong naka-file sa korte, may isang taon mula sa kamatayan ang naiwang asawa para gawin ito sa ilalim ng absolute community (Family Code Article 103), o anim na buwan sa ilalim ng conjugal partnership (Article 130).

May buwis din. Ayon sa TRAIN Law, ang estate tax ay 6% ng net estate, na may standard deduction na ₱5,000,000. Alamin muna sa BIR ang kasalukuyang patakaran bago mag-file. Nasa Extrajudicial settlement of estate ang mga hakbang, deadline at dalawang desisyon ng Supreme Court tungkol sa mga settlement na hindi isinama ang ilang heir.

Oo, pero ang undivided share lang niya (Article 493). Pumapalit ang bumili sa nagbenta bilang co-owner. Ang makukuha lang talaga ng bumili ay ang bahaging mapupunta sa nagbenta kapag nahati na ang ari-arian. Kung ibinenta ng isang co-heir sa ibang tao, puwedeng pumalit sa bumili ang iba sa pamamagitan ng pagbabayad ng presyo sa loob ng isang buwan mula sa nakasulat na notice ng bentahan (Article 1088). Puwede ring humingi ng partition (hatian) ang sinumang co-owner anumang oras (Article 494). Tingnan ang Puwede bang ibenta ng co-owner ang share niya?

Ang donation sa anak ay ibinabawas sa legitime ng anak na iyon kapag namatay ang magulang (Article 909). Void ang deed of sale na peke (simulated) ang presyo, pero puwedeng mapatunayan na donation pala talaga ito (Article 1471). Pinaghahambing ang dalawang daan sa Donation vs sale ng ari-arian sa mga anak.

Gawa-gawa lang ang halimbawang ito para ipakita kung paano nagtutugma ang mga patakaran. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso.

Kasal sina Jose at Maria sa ilalim ng absolute community. Namatay si Jose nang walang will. ₱2,400,000 ang net community property nila, at may tatlo silang anak na adult na. Kukunin muna ni Maria ang kalahati niya sa community, ₱1,200,000 (Family Code Article 102). Ang kalahati ni Jose, ₱1,200,000, ang estate niya. Dahil walang will at walang utang, hahatiin ito ni Maria at ng tatlong anak sa apat na pantay na bahagi na tig-₱300,000 (Article 996). Puwede silang pumirma ng extrajudicial settlement, i-publish ito at i-file sa Register of Deeds. Kung may isang anak na nagtatrabaho sa abroad at hindi naisama sa deed, hindi siya saklaw ng settlement.

Para patunayan kung sino ang mga heir, karaniwang kailangan ng pamilya ang mga dokumento ng civil registry gaya ng death, birth at marriage certificate. Puwede mo itong i-order online: tingnan ang paano mag-request ng PSA certificate.

Kumonsulta sa abogado kapag may will, kapag hindi magkasundo ang mga heir, kapag may utang o menor de edad na heir, kapag may anak sa labas ng kasal o pangalawang pamilya, o kapag ibinenta o isinangla ang minanang lupa pagkatapos ng kamatayan. Kailangan ng abogado para sa probate, para sa partition case, at para sa anumang claim na may will o donation na bumabawas sa legitime. Kung hindi mo kayang magbayad ng abogado, tingnan ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas.