Pagbenta ng Conjugal Property Pagkamatay ng Asawa

Para sa absolute community of property, ang regime ng karamihan ng kasal sa ilalim ng Family Code na walang prenup (Article 75):

Para sa conjugal partnership of gains, na default sa mga kasal na ginanap sa ilalim ng Civil Code bago magkabisa ang Family Code (Civil Code Article 119), o kapag pinili ito sa prenup:

Kasama sa "disposition" ang benta o donasyon. Kasama sa "encumbrance" ang mortgage.

Para malaman kung aling regime ang umiiral sa isang kasal, basahin ang Absolute community vs conjugal partnership. Kung walang prenup, ang petsa ng kasal ang nagtatakda nito. Para sa buod ng mga property regime, basahin ang ari-arian ng mag-asawa: kanino ang ano sa loob ng kasal.

Itinakda ng Article 129 ang mga hakbang para sa conjugal partnership. Nagsisimula ito sa inventory na "listing separately all the properties of the conjugal partnership and the exclusive properties of each spouse" (hiwalay na naglilista ng lahat ng ari-arian ng conjugal partnership at ng exclusive na ari-arian ng bawat asawa). Binabayaran ang mga utang, at hinahati nang pantay sa mag-asawa ang natira, maliban kung iba ang sinasabi ng marriage settlements o may waiver o forfeiture. Pagkatapos lang nito malalaman ang kalahati ng namatay na asawa, at mapupunta ang kalahating iyon sa heirs niya, na kadalasang kasama ang naiwang asawa.

Hindi ipinagbabawal ng batas ang bagong kasal, pero binabago nito ang patakaran sa ari-arian. Sabi ng Articles 103 at 130, kung mag-asawang muli ang naiwang asawa nang hindi sinusunod ang mga requirement na ito, "a mandatory regime of complete separation of property shall govern the property relations of the subsequent marriage." Ibig sabihin, mandatory na complete separation of property ang iiral sa bagong kasal.

Dalawang kaso ng Supreme Court ang tungkol sa pagbenta ng naiwang asawa nang walang naunang liquidation, at sa dalawa, hindi ipinawalang-bisa ang benta. Pero sa dalawa, namatay ang misis bago magkabisa ang Family Code noong August 3, 1988, kaya umasa ang Court sa mga karapatang vested na sa ilalim ng Civil Code:

• Sa *Heirs of Protacio Go, Sr. v. Servacio* (2011), namatay ang misis noong 1987 at ibinenta ng mister ang isang bahagi ng lupa noong 1999. Sinabi ng Court na ang benta ay "not necessarily void" (hindi tiyak na void), dahil nagkaroon ng implied co-ownership at puwedeng ibenta ng mister ang undivided share niya. Sinabi rin nito na para sa conjugal partnership na umiiral nang magkabisa ang Family Code, "any disposition of the conjugal property after the dissolution of the conjugal partnership must be made only after the liquidation; otherwise, the disposition is void." Sinabi ng Court na ang tamang remedyo ng ibang heirs ay action for judicial partition.
• Sa *Domingo v. Spouses Molina* (2016), namatay ang misis noong 1968 at naganap ang benta noong 1978. Sinabi ng Court na hindi umiiral ang Article 130 dahil ang Family Code ay "without prejudice to vested rights already acquired in accordance with the Civil Code or other laws" (hindi nakakaapekto sa mga karapatang nakuha na sa ilalim ng Civil Code o ibang batas).

Walang desisyong nabasa para sa page na ito na naglapat ng Articles 103 at 130 sa pagkamatay pagkatapos magkabisa ang Family Code. Kaya hindi sinasabi ng page na ito na valid ang benta nang walang liquidation pagkatapos ng kamakailang pagkamatay kahit sa sariling bahagi lang ng nagbenta. Ang sinasabi ng batas ay ang ganitong benta ay "shall be void".

Para sa benta o mortgage na ginawa ng isang asawa nang walang pahintulot ng isa habang buhay pa silang dalawa, nasa Article 124 ang patakaran at sa kasong Homeowners Savings v. Dailo. Hindi inilapat ng kasong iyon ang Article 130.

Sabay na nangyayari ang liquidation ng common property at ang settlement ng estate ng namatay na asawa. Kung walang will at walang utang at nasa hustong gulang ang lahat ng heirs (o maayos na kinakatawan ang mga menor de edad), pinapayagan ng Rule 74 ng Rules of Court ang heirs na hatiin ang estate sa pamamagitan ng public instrument na isinumite sa register of deeds, nang walang kaso sa korte. Basahin ang Extrajudicial settlement of estate at Mana kapag walang will.

Mga gawa-gawang halimbawa lang ito para ipakita kung paano gumagana ang mga patakaran. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso.

Sina Nora at Oscar. Ikinasal sila noong 2000 nang walang prenup, kaya absolute community ang umiiral. Namatay si Oscar noong 2024. Walang estate case na isinampa. Sa ilalim ng Article 103, dapat i-liquidate ni Nora ang community property sa loob ng isang taon. Kung magbenta siya ng community na lupa pagkalipas ng taong iyon nang walang liquidation, sinasabi ng batas na ang benta ay "shall be void".

Nag-asawang muli si Nora. Kung mag-asawang muli si Nora nang hindi muna nagli-liquidate, complete separation of property ang iiral sa bagong kasal niya (Article 103, huling talata).

Sina Pedro at Rosa. Ikinasal sila noong 1980, kaya conjugal partnership ang umiiral. Namatay si Rosa noong 2025. Anim na buwan ang panahon sa ilalim ng Article 130. Pumirma si Pedro at ang mga anak nilang nasa hustong gulang ng extrajudicial settlement na unang naghihiwalay sa kalahati ni Pedro sa conjugal property at saka hinahati ang kalahati ni Rosa sa heirs niya.

Kumausap ng abogado bago bumili o magbenta ng lupa ng taong kasal na namatay na, o kung naiwang asawa ka na may ari-ariang nakapangalan pa sa inyong dalawa. Maikli ang mga deadline sa Articles 103 at 130, puwedeng mabigat ang epekto ng paglampas dito, at magkaiba ang patakaran para sa pagkamatay bago at pagkatapos ng August 3, 1988. Masusuri ng abogado ang titulo, ang petsa ng kasal, ang heirs at ang mga papeles ng estate tax.

Kung hindi mo kaya ang abogado, basahin ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) at iba pang opsyon.