Libre nga Legal Help sa Pilipinas: PAO kag Barangay Conciliation

Ginhimo sang Republic Act No. 9406 ang PAO nga "the principal law office of the Government in extending free legal assistance to indigent persons", ukon ang panguna nga law office sang gobyerno para sa libre nga legal help sa mga imol. Suno sa balaod, ginahatagan sang PAO sang legal representation, bulig kag laygay, libre, ang mga indigent sa:

• criminal cases;
• civil cases;
• labor cases;
• administrative kag iban pa nga quasi-judicial cases.

Exempted man ang mga kliyente sang PAO sa docket fee kag iban pa nga bayad sa pag-file sang kaso sa korte kag sa iban nga quasi-judicial bodies, sa original nga kaso kag sa appeal.

Wala nagabutang ang balaod sang limit sang kita para mabilang nga indigent. Pamangkota ang PAO district office nga malapit sa imo kon ano nga dokumento ang kinahanglan para mapamatud-an nga kwalipikado ka.

Ginhimo sang Local Government Code (Republic Act No. 7160) ang Katarungang Pambarangay, isa ka sistema sang pag-areglo sang away sa barangay. Kada barangay may Lupong Tagapamayapa (Lupon), nga ginapangunahan sang punong barangay, kag may napulo tubtob duha ka pulo ka miyembro (Section 399).

Suno sa Section 412, ang reklamo nga sakop sang Lupon indi pwede i-file direkta sa korte ukon sa iban nga opisina sang gobyerno luwas kon nagpakigkita anay ang mga partido sa atubangan sang Lupon chairman ukon sang pangkat kag wala sila nag-areglo, nga ginapamatud-an sang secretary sang Lupon ukon pangkat, ukon gin-repudiate ang areglo.

Ang Lupon nagadumala sang away sang mga tawo nga matuod nga nagaestar sa amo man nga siyudad ukon banwa. Suno sa Section 408, indi sakop sang Lupon, upod sa iban:

• away nga ang isa ka partido amo ang gobyerno, ukon public officer nga nagahimo sang iya opisyal nga obligasyon;
• krimen nga may silot nga pagkabilanggo nga sobra sa isa ka tuig ukon multa nga sobra sa ₱5,000;
• krimen nga wala sang pribado nga offended party (biktima);
• away parte sa real property (duta ukon balay) nga yara sa lain-lain nga siyudad ukon banwa, ukon away sang mga tawo nga nagaestar sa lain-lain nga siyudad ukon banwa, luwas kon natuman ang kondisyon sang balaod para magsugot sila nga magkadto sa Lupon.

Suno sa Section 412(b), pwede ka magkadto direkta sa korte kon ang akusado naka-detain, kon may tawo nga ginkuhaan sang kahilwayan kag nagakinahanglan sang habeas corpus, kon ang kaso nagapangayo sang dalidali nga remedyo pareho sang preliminary injunction, attachment, delivery of personal property ukon support pendente lite, ukon kon basi indi na ma-file ang kaso tungod sa deadline. Para mahibaluan pa kon diin nga away ang dapat sa barangay kag sa diin nga barangay magkadto, tan-awa ang Kinahanglan bala anay magkadto sa barangay antes mag-file sang kaso?

• Reklamo. Magreklamo ka sa Lupon chairman, sa hambal ukon sa sulat, pagkatapos mo bayaran ang "appropriate filing fee" (Section 410(a)). Wala ginasiling sang Code kon pila ini.
• Mediation. Ginapatawag sang Lupon chairman ang pikas nga partido sa sulod sang sunod nga adlaw sang obra (Section 410(b)). Kon wala sang areglo sa sulod sang 15 ka adlaw halin sa una nga pagkitaay, may ginahimo nga pangkat (conciliation panel).
• Conciliation. Dapat makaabot ang pangkat sa areglo sa sulod sang 15 ka adlaw halin sa iya pagtipon, kag mahimo ini lugwayan tubtob 15 pa ka adlaw luwas sa mga kaso nga klaro nga may merito (Section 410(e)).
• Wala sang abogado. Dapat personal nga magpakita ang mga partido, wala sang abogado ukon representante (Section 415).
• Areglo. Ang tanan nga areglo dapat nasulat, sa lenguahe nga nahibaluan sang mga partido, kag pirmado (Section 411). Nangin pareho ini sang final nga desisyon sang korte pagkatapos sang napulo ka adlaw, luwas kon gin-repudiate (Sections 416 kag 418). Mapatuman ini sang Lupon sa sulod sang anom ka bulan; pagkatapos sina, ginapatuman ini paagi sa city ukon municipal court (Section 417).
• Nagauntat ang deadline. Samtang yara sa barangay ang away, ginauntat ang deadline sa pag-file sang krimen ukon kaso, pero indi sobra sa 60 ka adlaw halin sa pag-file sang reklamo (Section 410(c)).

Kon wala sang areglo, ginahatag sang secretary ang certificate to file action. Ang kada tikang, upod ang iya deadline kag section, yara sa timeline sang barangay conciliation kag sa Proseso sang barangay hearing.

Ini nga halimbawa ginhimo-himo lang: Si Gilbert kag si Helen nagaestar sa amo man nga barangay. Ang ido ni Gilbert pirme nagaguba sang mga tanom ni Helen, kag gusto ni Helen nga bayaran sia. Away ini sang mga residente sang amo man nga barangay, gani magreklamo anay si Helen sa punong barangay (Section 409(a)). Dapat personal nga magpakita ang duha. Kon mag-areglo sila, ang nasulat nga areglo mangin binding pagkatapos sang napulo ka adlaw. Kon indi, ginahatagan sang Lupon secretary sang certification si Helen para makakadto sia sa korte.

May kaugalingon nga dalan ang mga reklamo parte sa obra. Ang kalabanan sini nagasugod sa Single Entry Approach (SEnA) sa DOLE, isa ka mandatory conciliation-mediation nga 30 ka adlaw. Kon wala sang areglo, ginapasa ang reklamo sa opisina nga makadesisyon sini, pareho sang labor arbiter sang NLRC. Ginadumala man sang PAO ang labor cases sang mga indigent. Tan-awa ang Paano mag-file sang labor complaint kag Mga kinamatarong sang empleyado sa Pilipinas.

Indi. Suno sa Section 33 sang Republic Act No. 9262, indi ginagamit ang mga section sang Local Government Code parte sa pag-areglo sa barangay (Sections 410 tubtob 413) kon ang ginapangayo nga remedyo yara sa VAWC law. Ang Punong Barangay, ukon bisan sin-o nga kagawad nga yara kon wala ang Punong Barangay, mahimo maghatag sang barangay protection order (Section 14), pero indi sia dapat magpilit sa nagapangayo nga mag-areglo ukon bayaan ang bisan ano nga remedyo nga iya ginpangayo. Public crime ang VAWC: bisan sin-o nga citizen nga personal nga nakahibalo sang natabo pwede mag-file sang reklamo (Section 25). Tan-awa ang Paano mag-file sang VAWC case.

Ginarepresentar sang PAO ang mga indigent sa criminal cases. Ang tawo nga ginaresto dapat sugiran kon ngaa sia naka-detain, kag pwede sia makahambal sa abogado bisan san-o kon pangayuon niya (Article 125 sang Revised Penal Code). Kon indi ka makabayad sang bail (piyansa), ginatugot sang balaod ang release on recognizance sa pila ka kaso. Tan-awa ang Pagresto, detention kag bail.

Indi sa barangay ginatapos ang kasal. Ang declaration of nullity, annulment ukon legal separation isa ka kaso sa korte suno sa Family Code. Tan-awa ang Annulment sa Pilipinas kag, kon indi ka makabayad sang abogado, pamangkota ang PAO. Para sa palanublion, tan-awa ang Inheritance sa Pilipinas; para sa wala nabayaran nga utang, tan-awa ang Utang kag pagsukot sini.