Kinahanglan bala Anay Magkadto sa Barangay Antes Magkaso?

Suno sa Section 408, may awtoridad ang Lupon sang tagsa ka barangay "to bring together the parties actually residing in the same city or municipality for amicable settlement of all disputes" (nga tipunon ang mga partido nga matuod nga nagaestar sa isa ka siudad ukon munisipyo para sa areglo sang tanan nga inaway), luwas sa mga ginlista sang layi (tan-awa sa idalom).

Dayon ginabutang sang Section 412(a) ang patakaran. Wala sang reklamo ukon kaso parte sa butang nga sakop sang Lupon ang puede i-file dayon sa korte ukon sa iban nga opisina sang gobyerno, luwas kon:

• may confrontation (pagkitaay) ang mga partido sa atubangan sang Lupon chairman (ang Punong Barangay) ukon sang pangkat (ang conciliation panel nga may tatlo ka miyembro), kag
• wala sang areglo nga natigayon, nga ginpamatud-an sang Lupon ukon pangkat secretary kag gin-attest sang chairman, ukon gin-repudiate (ginbawi) ang areglo.

Halimbawa, ang inaway sang magkaingod sa isa ka banwa parte sa diutay nga utang ukon wala nabayaran nga abang kasagaran diri nagasugod. Ang reklamo puede himuon "orally or in writing" (sa ihambal ukon nasulat) sa Lupon chairman sang barangay (Section 410(a)). Ang mga tikang pagkatapos sina ginapaathag sa Barangay hearing process.

Ginabutang sang Section 409 ang lugar (venue):

• kon pareho kamo nagaestar sa isa ka barangay: sa amo nga barangay;
• kon lain-lain ang inyo barangay pero sa isa ka siudad ukon munisipyo: sa barangay nga ginaestaran sang respondent (ukon sang bisan sin-o sa mga respondent), suno sa pagpili sang nagareklamo;
• kon ang inaway parte sa real property (duta ukon balay): sa barangay nga yara ang property, ukon ang kalabanan sini;
• kon ang inaway nagsugod sa obra ukon sa eskwelahan: sa barangay nga yara ang obrahan ukon eskwelahan.

Ang pagkontra sa venue dapat isugid sa tion sang mediation sa atubangan sang Punong Barangay. Kon indi, nadula na ini.

Ginalista sang Section 408 ang mga inaway nga indi puede batunon sang Lupon:

• ang isa ka partido amo ang gobyerno ukon ahensya sang gobyerno;
• ang isa ka partido public officer ukon empleyado sang gobyerno, kag ang inaway may labot sa iya opisyal nga obra;
• mga sala nga ang silot pagkabilanggo nga labaw sa isa ka tuig ukon multa nga labaw sa P5,000;
• mga sala nga wala sang pribado nga biktima;
• mga inaway parte sa real property sa lain-lain nga siudad ukon munisipyo, luwas kon magkasugot ang mga partido nga mag-areglo sa atubangan sang Lupon;
• mga partido nga nagaestar sa mga barangay sang lain-lain nga siudad ukon munisipyo, luwas kon magtupad ang mga barangay kag magkasugot ang mga partido;
• iban pa nga klase sang inaway nga puede italana sang Presidente.

Ginatugutan ka man sang Section 412(b) nga magkadto dayon sa korte:

• kon ang akusado nakabilanggo;
• kon may tawo nga ginkuhaan sang kahilwayan kag kinahanglan ang habeas corpus nga kaso;
• kon ang kaso may upod nga provisional remedies pareho sang preliminary injunction, attachment, delivery of personal property ukon support pendente lite (sustento samtang nagadalagan ang kaso);
• kon ang kaso puede na indi madala tungod sang statute of limitations (malapit na matapos ang deadline sa pag-file).

Ang violence against women and their children (VAWC) isa ka espesyal nga kaso. Suno sa Section 33 sang RA 9262, ang Sections 410 tubtob 413 sang Local Government Code, ang mga patakaran sa barangay mediation, conciliation kag arbitration, indi ginagamit sa mga kaso suno sa amo nga layi. Tan-awa ang Paano mag-file sang VAWC nga kaso.

Wala pa ini nahusay. Ginapagwa sang Code ang mga sala nga ang silot labaw sa isa ka tuig nga pagkabilanggo ukon multa nga labaw sa P5,000. Ini nga limitasyon ginsulat sang 1991. Ang Republic Act No. 10951 (2017) sang ulihi nagpataas sang madamo nga multa sa Revised Penal Code. Halimbawa, ang unjust vexation (pagsamok sa iban nga wala sang husto nga rason) puede na silotan sang multa tubtob P40,000 (Article 287 nga gin-amend). Kon basahon pulong por pulong, ang pila ka magagmay nga sala puede na wala sa sakop sang Lupon. Wala kami sang nakita nga desisyon sang Supreme Court ukon opisyal nga patakaran nga nagasabat sini. Pamangkota ang barangay ukon ang prosecutor's office kon paano nila ginatratar ang imo kaso.

Puede i-dismiss ang kaso kay premature (temprano pa), pero kon magkontra lang ang pihak nga partido sa husto nga tion.

Sa Bonifacio Law Office v. Bellosillo (2002), ginsitar sang Supreme Court ang iya Administrative Circular No. 14-93: ang kaso nga ginpasaka nga wala anay barangay conciliation puede i-dismiss kon mangayo ang defendant, ukon puede ini ipundo sang korte kag ipadala sa barangay.

Sa Aquino v. Aure (2008), siling sang Korte nga ang barangay conciliation "is not a jurisdictional requirement" (indi kinahanglanon para sa jurisdiction). Buot silingon, kon laktawan ini, indi madula ang gahum sang korte sa kaso. Ang defendant sa amo nga kaso nagsugid sang isyu sa pre-trial kag sa position paper lang. Siling sang Korte nga dapat ini ginsugid sa iya Answer, gani nadula na ang iya pagkontra kag nagpadayon ang kaso.

Puede man baliskaron sang korte. Suno sa ulihi nga parapo sang Section 408, puede ipadala sang korte sa Lupon para areglohon ang kaso nga indi kriminal kag wala sa sakop sang Lupon, sa bisan ano nga tion antes sang trial.

Indi, kag indi ka puede magdala. Suno sa Section 415, ang mga partido "must appear in person without the assistance of counsel or representative" (dapat magpakita sa personal, wala sang abogado ukon representante). Ang mga menor de edad kag mga incompetent puede buligan sang ila paryente nga indi abogado.

Ini mga hinimo-himo lang nga halimbawa para ipakita kon paano nagaobra ang mga patakaran. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Si Liza nagpahulam sang kuwarta sa iya kaingod nga si Carlo. Pareho sila nagaestar sa isa ka barangay sa isa ka banwa. Antes siya magkaso para masukot ang utang, magreklamo anay siya sa Punong Barangay sang ila barangay, sa ihambal ukon nasulat (Sections 409(a) kag 410(a)). Makakadto lang siya sa korte kon wala sang areglo kag ginpamatud-an ini sang secretary (Section 412(a)).

Si Ramon nagaestar sa isa ka barangay sang Quezon City. Ang lalaki nga iya ginareklamuhan nagaestar sa iban nga barangay sang amo man nga siudad. Mag-file si Ramon sa barangay sang respondent (Section 409(b)). Kon sa iban nga siudad nagaestar ang lalaki, sa barangay nga indi tupad sang kay Ramon, wala sang awtoridad ang Lupon (Section 408(f)).

Si Ana nagkaso kay Ben sa korte nga wala nag-agi sa barangay. Nag-file si Ben sang iya Answer kag wala niya ini ginsugid. Suno sa Aquino v. Aure, indi na niya ini masugid sang ulihi para ipa-dismiss ang kaso.

Kon wala sang areglo, ang secretary magahatag sang certificate to file action, nga imo ilakip sa imo kaso sa korte. Ginalista sang barangay conciliation timeline ang tagsa ka tikang kag ang iya tion suno sa layi. Para sa mga problema sa kaingod, tan-awa man ang Gahod nga kaingod: diin magreklamo. Para sa mga serbisyo sang barangay sa kabilugan, tan-awa ang amon mga giya sa barangay.

Indi sa tikang mismo sa barangay, kay indi didto ginatugutan ang mga abogado. Magpakigsugilanon sa abogado antes sina kon indi ka sigurado kon sakop bala ang imo inaway, kon malapit na ang deadline sa pag-file sang imo kaso, ukon kon kinahanglan mo ang dinalian nga bulig sang korte pareho sang injunction. Magpakigsugilanon sa abogado pagkatapos sina kon makabaton ka sang certificate to file action kag nagaplano ka nga magkaso, ukon kon ginkaso ka.

Kon indi mo makaya ang bayad sa abogado, tan-awa ang Libre nga legal nga bulig sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) kag iban pa nga kapilian.