Paano Mag-file sang Labor Complaint: SEnA, DOLE kag NLRC

Sa kadamuan nga kaso, huo. Ang Republic Act No. 10396 nagdugang sang rule sa Labor Code (Article 228 sa numero sini antes sang renumbering sang 2015): "all issues arising from labor and employment shall be subject to mandatory conciliation-mediation", ukon ang tanan nga isyu parte sa obra kag employment dapat mag-agi sa mandatory conciliation-mediation. Ang labor arbiter ukon opisina sang DOLE nga may hurisdiksyon "shall entertain only endorsed or referred cases", ukon magbaton lang sang mga kaso nga gin-endorso ukon gin-refer. Ginatugutan sang layi ang mga eksepsyon nga gintakda sang Labor Code ukon sang Secretary of Labor and Employment.

Ang mga tikang sa idalom nagasunod sa DOLE Department Order No. 107-10, ang SEnA rules sang 2010 nga ginbalhag sa Supreme Court E-Library. Puede nga may bag-o na nga rules ang DOLE ukon iban nga paagi sang pag-file halin sadto, gani puede lain na ang proseso subong.

Suno sa rules sang 2010 (Section 6), ang tanan nga isyu parte sa obra kag employment, lakip ang:

• termination ukon suspension sang employment;
• claim sang bisan ano nga kantidad sang kuwarta, bisan pila pa;
• unfair labor practice;
• pagsira, retrenchment, redundancy kag temporaryo nga lay-off;
• mga kaso sang OFW;
• bisan ano nga iban pa nga claim halin sa relasyon sang employer kag empleyado.

Duha ka klase sang isyu ang ginaatipan sa iban nga lugar: mga notice of strike ukon lockout kag preventive mediation (National Conciliation and Mediation Board), kag mga baisay parte sa collective bargaining agreement ukon sa personnel policies sang kompanya (grievance machinery).

1. Sin-o. Puede mag-file ang bisan sin-o nga trabahador nga naagrabyado, union, grupo sang mga trabahador, ukon ang employer (Section 4).
2. Diin. Sa bisan ano nga Single Entry Assistance Desk (SEAD) sa rehiyon diin nagaoperar ang employer (Section 5). May mga desk sa regional branches sang NLRC kag NCMB kag sa provincial kag district offices sang DOLE.
3. Form. Ginasulat ang imo request paagi sa SEAD entry form, nga may bulig sang receiving clerk (Section 7).
4. Conference. Ginatan-aw sang Desk Officer ang imo request kag ginatawag ang duha ka bahin sa mga miting sang conciliation-mediation (Sections 8 kag 9).
5. Panahon. Luwas kon iban ang ginkasugtan sang duha ka bahin, matapos ang proseso sa sulod sang 30 ka calendar days (Sections 3 kag 12).

Ginapaathag sang Desk Officer ang mga isyu, ginatan-aw ang posisyon sang kada bahin kag nagatanyag sang mga paagi para magkasugot (Section 9). Pila ka rules nga dapat mo mahibal-an:

• Mag-atubang mismo. Dapat mag-atubang ang mga partido. Ang mga abogado puede mag-upod "only to render advice to parties", ukon para lang maghatag sang laygay sa mga partido (Section 12).
• Kon indi mag-abot. Kon ang nagreklamo indi makaatender sang duha ka naiskedyul nga miting, ginahatag ang referral. Kon indi mag-atubang ang employer bisan ginpahibaluan, puede ka mangayo sang referral ukon sang bag-o nga petsa sang miting (Section 12).
• Kompidensyal. Ang mga pahayag nga ginhatag sa kompidensya privileged kag indi ginagamit nga ebidensya sa arbitration, luwas ang mga kamatuoran nga ginkasugtan sang duha ka bahin (Section 17).
• Pagtapos sing temprano. Puede untaton sang bisan sin-o nga bahin ang conciliation sa sulod sang 30 ka adlaw kag mangayo sang referral, ukon puede magkasugot ang duha sa voluntary arbitration (Section 13; Article 228(b)).

• Settlement. Ginasulat sang Desk Officer ang kasugtanan, ginapirmahan ini sang duha ka bahin, kag ini "final and binding" (Section 10). Ginabantayan kon ginatuman ini. Kon indi magtuman ang pihak nga bahin, ginaendorso ang kasugtanan sa NLRC para ipatuman (Section 11).
• Wala sang settlement. Pagkatapos sang 30 ka adlaw, ginahatag sang Desk Officer ang referral sa opisina nga may hurisdiksyon (Section 14). Ang referral may listahan sang mga partido, sang mga isyu nga wala nasulbad, sang mga causes of action kag sang relief nga imo ginapangayo (Section 15).

Nagadepende ang opisina sa claim. Ang mga rules sa idalom amo ang daan nga numero sang mga artikulo sang Labor Code suno sa pagbag-o sang Republic Act No. 6715 (1989). Puede nagbag-o na ang ila numero subong kag ang pila ka detalye.

• Gamay nga money claims, Regional Director. Daan nga Article 129: ginadesisyunan sang DOLE Regional Director ang money claims sa summary proceeding kon wala sang claim para sa reinstatement ang reklamo kag ang kabilugan nga claim sang kada empleyado indi magsobra sa ₱5,000.
• Labor Arbiter, NLRC. Daan nga Article 217: ginadesisyunan sang mga labor arbiter ang mga baisay parte sa termination, mga kaso sang unfair labor practice, mga claim para sa damages halin sa relasyon sa obra, mga wage claim nga upod ang claim para sa reinstatement, kag iban pa nga money claims nga sobra sa ₱5,000.
• Apela. Daan nga Article 223: ang desisyon sang labor arbiter puede i-apela sa NLRC sa sulod sang napulo ka calendar days halin sang pagbaton. Ang employer nga nagaapela sang money award dapat magbutang sang bond nga pareho sa award. Ang bahin sang desisyon parte sa reinstatement "shall immediately be executory, even pending appeal", ukon ipatuman dayon bisan may apela pa.

Duha ka espesyal nga kaso: ang mga baisay sang kasambahay makadto sa DOLE Regional Office nga sakop ang lugar sang obra (RA 10361, Section 37), kag ang mga baisay parte sa SSS maternity benefit makadto sa Social Security Commission (IRR of RA 11210, Rule VI, Section 9).

Ini mga hinimo-himo lang nga halimbawa para ipakita kon paano nagaobra ang mga rules. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Si Joel. Nag-resign si Joel sang May kag wala pa gihapon nabayaran ang iya final pay sang August. Nag-file siya sang request for assistance sa SEnA desk sa rehiyon diin nagaoperar ang iya employer. Sa ikaduha nga miting, nagsugot ang employer nga magbayad sa duha ka hulog. Nagpirma sila sang settlement, nga nagabugkos. Tan-awa ang giya sa final pay kag separation pay.

Si Rina. Gin-fire si Rina nga wala sang notice kag gusto niya mabalik ang iya obra. Wala nag-ugyon ang SEnA, gani nakakuha siya sang referral kag nag-file sang kaso sang termination sa labor arbiter. Tan-awa ang illegal dismissal remedies.

Si Linda. Si Linda, isa ka kasambahay, may duha ka bulan nga sweldo nga wala nabayaran. Ang iya baisay makadto sa DOLE Regional Office nga sakop ang balay diin siya nag-obra, nga dapat anay magtilaw sang conciliation kag mediation. Tan-awa ang pagtapos sang obra sang kasambahay.

Huo. Suno sa ginsiling sang Supreme Court parte sa daan nga Article 291 sang Labor Code, ang money claims halin sa employment dapat i-file sa sulod sang tatlo ka tuig halin sang tion nga nag-accrue ang cause of action. Ang mga kantidad nga mas daan sa sina puede madula. Tan-awa ang pila ka tion ang imo para mag-file sang money claim.

Puede ka mag-file sang SEnA request nga ikaw lang. Mangayo sang laygay sa abogado, sa imo union ukon sa Public Attorney's Office (PAO) antes magpirma sang settlement diin ginabayaan mo na ang imo mga claim, kon wala nag-ugyon ang SEnA kag makadto ang kaso sa labor arbiter, ukon kon ginapangayo mo ang reinstatement.

Kon wala ka ikasarang sa abogado, tan-awa ang Libre nga bulig legal sa Pilipinas.