Paano Mag-file ng Labor Complaint: SEnA, DOLE at NLRC

Sa karamihan ng kaso, oo. Nagdagdag ang Republic Act No. 10396 ng patakaran sa Labor Code (Article 228 sa numbering nito bago ang renumbering noong 2015): "all issues arising from labor and employment shall be subject to mandatory conciliation-mediation." (lahat ng usaping galing sa trabaho ay dadaan sa mandatory conciliation-mediation). Ang labor arbiter o opisina ng DOLE na may jurisdiction "shall entertain only endorsed or referred cases." (tatanggap lang ng mga kasong in-endorse o ni-refer). Pinapayagan ng batas ang mga exception na itinakda ng Labor Code o ng Secretary of Labor and Employment.

Sinusunod ng mga hakbang sa ibaba ang DOLE Department Order No. 107-10, ang SEnA rules ng 2010 na nasa Supreme Court E-Library. Puwedeng may mas bagong patakaran o ibang paraan ng pag-file na inilabas ang DOLE mula noon, kaya puwedeng iba na ang kasalukuyang proseso.

Ayon sa 2010 rules (Section 6), lahat ng usaping galing sa trabaho, kasama ang:

• termination o suspension ng trabaho;
• claim para sa anumang halaga ng pera, gaano man kalaki;
• unfair labor practice;
• closure, retrenchment, redundancy at temporary lay-off;
• mga kaso ng OFW;
• anumang ibang claim na galing sa employer-employee relationship.

Dalawang uri ng usapin ang hinahawakan sa ibang lugar: notice of strike o lockout at preventive mediation (National Conciliation and Mediation Board), at mga hindi pagkakasundo tungkol sa collective bargaining agreement o company personnel policies (grievance machinery).

1. Sino. Puwedeng mag-file ang sinumang naagrabyadong manggagawa, union, grupo ng manggagawa, o ang employer (Section 4).
2. Saan. Sa kahit anong Single Entry Assistance Desk (SEAD) sa rehiyon kung saan pangunahing nag-o-operate ang employer (Section 5). May mga desk sa mga regional branch ng NLRC at NCMB at sa mga provincial at district office ng DOLE.
3. Form. Isusulat ang request mo gamit ang SEAD entry form, sa tulong ng receiving clerk (Section 7).
4. Conference. Susuriin ng isang Desk Officer ang request mo at ipapatawag ang magkabilang panig sa mga conciliation-mediation meeting (Sections 8 at 9).
5. Panahon. Maliban kung iba ang napagkasunduan ng magkabilang panig, tapos ang proseso sa loob ng 30 calendar days (Sections 3 at 12).

Nililinaw ng Desk Officer ang mga usapin, inaalam ang posisyon ng bawat panig at nagmumungkahi ng mga paraan para magkasundo (Section 9). Ilang patakarang dapat malaman:

• Personal na humarap. Dapat humarap ang mga partido. Puwedeng sumali ang mga abogado "only to render advice to parties" (para lang magbigay ng payo sa mga partido) (Section 12).
• Hindi sumipot. Kung hindi nakadalo ang nagrereklamo sa dalawang nakatakdang meeting, maglalabas ng referral. Kung hindi humarap ang employer kahit may notice, puwede kang humingi ng referral o bagong petsa ng meeting (Section 12).
• Confidential. Privileged ang mga pahayag na ibinigay nang confidential at hindi ginagamit na ebidensya sa arbitration, maliban sa mga katotohanang pinagkasunduan ng magkabilang panig (Section 17).
• Maagang pag-alis. Puwedeng tapusin ng alinmang panig ang conciliation sa loob ng 30 araw at humingi ng referral, o puwedeng magkasundo ang dalawa sa voluntary arbitration (Section 13; Article 228(b)).

• Settlement. Isusulat ng Desk Officer ang kasunduan, pipirmahan ito ng magkabilang panig, at ito ay "final and binding" (pinal at dapat sundin) (Section 10). Binabantayan ang pagsunod dito. Kung hindi sumunod ang kabila, ie-endorse ang kasunduan sa NLRC para ipatupad (Section 11).
• Walang settlement. Pagkalipas ng 30 araw, maglalabas ang Desk Officer ng referral sa opisinang may jurisdiction (Section 14). Nakalista sa referral ang mga partido, ang mga usaping hindi naayos, ang mga cause of action at ang relief na hinihingi mo (Section 15).

Nakadepende ang opisina sa claim. Ang mga patakaran sa ibaba ay ang mga article ng Labor Code sa lumang numbering, na binago ng Republic Act No. 6715 (1989). Puwedeng nagbago na mula noon ang kasalukuyang numero nila at ilang detalye.

• Maliliit na money claim, Regional Director. Old Article 129: ang DOLE Regional Director ang nagpapasya sa mga money claim sa isang summary proceeding kung walang hinihinging reinstatement sa reklamo at hindi lumalampas sa ₱5,000 ang kabuuang claim ng bawat empleyado.
• Labor Arbiter, NLRC. Old Article 217: ang mga labor arbiter ang nagpapasya sa mga termination dispute, unfair labor practice case, claim para sa damages na galing sa employment relationship, wage claim na kasama ng claim para sa reinstatement, at iba pang money claim na higit sa ₱5,000.
• Apela. Old Article 223: puwedeng i-apela sa NLRC ang desisyon ng labor arbiter sa loob ng sampung calendar days mula nang matanggap ito. Ang employer na nag-aapela ng money award ay dapat maglagak ng bond na katumbas ng award. Ang bahagi ng desisyon tungkol sa reinstatement "shall immediately be executory, even pending appeal." (agad na ipapatupad, kahit may apela).

Dalawang espesyal na kaso: ang mga hindi pagkakasundo ng kasambahay ay pupunta sa DOLE Regional Office na sakop ang lugar ng trabaho (RA 10361, Section 37), at ang mga hindi pagkakasundo tungkol sa SSS maternity benefit ay pupunta sa Social Security Commission (IRR of RA 11210, Rule VI, Section 9).

Gawa-gawa lang ang mga halimbawang ito para ipakita kung paano gumagana ang mga patakaran. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso.

Joel. Nag-resign si Joel noong May at hindi pa rin bayad ang final pay niya pagdating ng August. Nag-file siya ng request for assistance sa SEnA desk sa rehiyon kung saan nag-o-operate ang employer niya. Sa ikalawang meeting, pumayag ang employer na magbayad nang dalawang hulog. Pumirma sila ng settlement, at binding na ito. Basahin ang gabay sa final pay at separation pay.

Rina. Tinanggal si Rina nang walang notice at gusto niyang bumalik sa trabaho. Hindi umubra ang SEnA, kaya binigyan siya ng referral at nag-file siya ng termination case sa harap ng labor arbiter. Basahin ang illegal dismissal remedies.

Linda. Kasambahay si Linda at may utang sa kanya na dalawang buwang sahod. Pupunta ang reklamo niya sa DOLE Regional Office na sakop ang bahay kung saan siya nagtrabaho, na dapat munang subukan ang conciliation at mediation. Basahin ang pagtatapos ng trabaho ng kasambahay.

Oo. Ayon sa old Article 291 ng Labor Code, gaya ng binanggit ng Supreme Court, dapat i-file ang mga money claim na galing sa trabaho sa loob ng tatlong taon mula nang mag-accrue (magsimula) ang cause of action. Puwedeng mawala ang mga halagang mas luma pa roon. Basahin ang gaano katagal ka puwedeng mag-file ng money claim.

Puwede kang mag-file ng SEnA request nang mag-isa. Humingi ng payo sa abogado, sa union mo o sa Public Attorney's Office (PAO) bago pumirma ng settlement na nagwe-waive ng mga claim mo, kapag hindi umubra ang SEnA at pupunta na ang kaso sa labor arbiter, o kapag humihingi ka ng reinstatement.

Kung hindi mo kayang magbayad ng abogado, basahin ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas.