Extrajudicial Settlement of Estate: Requirements at mga Panganib

Itinatakda ng Section 1 ng Rule 74 ang mga kondisyon at anyo. Sa madaling salita:

1. Walang will. Kung may will, kailangan itong dumaan sa probate sa korte (Civil Code Article 838).
2. Walang utang. Ipinapalagay ng batas na wala "if no creditor files a petition for letters of administration within two (2) years after the death of the decedent" (kung walang creditor na nagpetisyon para sa letters of administration sa loob ng dalawang taon mula sa pagkamatay).
3. Nasa hustong gulang ang lahat ng tagapagmana, o ang mga menor ay "represented by their judicial or legal representatives duly authorized for the purpose."
4. Public instrument na naghahati ng mana, na inihain sa opisina ng Register of Deeds.
5. Bond na inihain sa Register of Deeds nang sabay, na katumbas ng halaga ng personal property na kasama (halimbawa, bank deposits, kotse o alahas), ayon sa sinumpaang sertipikasyon ng mga tagapagmana.
6. Publication ng settlement sa newspaper of general circulation, "once a week for three (3) consecutive weeks" (isang beses kada linggo sa tatlong sunod-sunod na linggo) (Section 2, ayon sa paggamit nito sa Section 1).

Kung hindi magkasundo ang mga tagapagmana, hindi nila magagamit ang paraang ito; magsasampa sila ng ordinaryong kaso para sa partition sa korte. Kung iisa lang ang tagapagmana, puwede niyang kunin ang buong mana sa pamamagitan ng affidavit of self-adjudication, na inihahain din sa Register of Deeds. Mababasa mo ang maikling kahulugan sa Extrajudicial settlement.

Lahat ng tagapagmana. Kung sino ang mga tagapagmana, at magkano ang makukuha ng bawat isa, ay ayon sa Civil Code: tingnan ang Sino ang magmamana kung walang will? Kung may asawa ang namatay, uunahing i-liquidate ang ari-arian ng mag-asawa: binibigyan ng Family Code Article 103 (absolute community) at Article 130 (conjugal partnership) ang naiwang asawa ng isang taon o anim na buwan mula sa pagkamatay para i-liquidate ito kapag walang kasong isinampa sa korte. Kung hindi ito nagawa, void ang anumang disposition o encumbrance ng property na iyon (halimbawa, bentahan o mortgage).

Ang tagapagmanang gustong isuko ang share niya ay dapat gumawa nito sa public document. Hinihingi ng Civil Code Article 1358(2) ang public document para sa "the cession, repudiation or renunciation of hereditary rights" (paglilipat, pagtanggi o pagsuko ng karapatan sa mana).

Hindi siya tinatali ng settlement. Sinasabi ng Rule 74 Section 1 na walang extrajudicial settlement na tumatali sa taong hindi kasali rito o hindi naabisuhan tungkol dito.

Sa Cua v. Vargas (2006), lima lang sa siyam na tagapagmanang nakapangalan sa extrajudicial settlement ng isang maliit na lote sa Catanduanes ang pumirma rito, at na-publish ang settlement sa tatlong sunod-sunod na linggo. Pumirma pagkatapos ang parehong lima sa ikalawang settlement na nagbebenta ng share nila sa isang buyer. Hindi kailanman pumirma ang ibang tagapagmana sa alinmang dokumento. Sinabi ng Supreme Court na ang publication ay notice "after the fact" (abiso pagkatapos na ng pangyayari) at hindi nito tinatali ang mga tagapagmanang walang alam sa settlement o hindi kasali rito. Sinabi nito na ang requirement ng publication ay "is geared for the protection of creditors" (para sa proteksyon ng mga creditor). Invalid ang partition sa mga tagapagmanang hindi pumirma, at puwede nilang bilhin pabalik ang mga share na naibenta sa taga-labas dahil hindi sila nakatanggap kailanman ng written notice ng bentahan (Civil Code Article 1088). Tingnan ang Puwede bang ibenta ng co-owner ang share niya?

May dalawa pang patakaran ang Civil Code. Kung may compulsory heir na hindi isinama sa partition, hindi ito mare-rescind (hindi ito ipapawalang-saysay) maliban kung may bad faith o fraud, pero kailangang bayaran ng iba ang share ng naiwang tagapagmana (Article 1104). Kung may naisamang hindi tagapagmana, void ang partition sa taong iyon lang (Article 1105).

Ang nag-iisang tagapagmana lang. Sa Rebusquillo v. Spouses Gualvez (2014), si Avelina, isa sa ilang anak ng lalaking namatay nang walang will, ay pumirma ng affidavit of self-adjudication sa lupang iniwan nito sa Legazpi City at ng deed of sale pabor sa anak niyang babae at manugang. Ang mga papeles ay para lang sana makatulong sa pagpapa-titulo ng lote. Sinabi ng Supreme Court na ang affidavit of self-adjudication ay "is only proper when the affiant is the sole heir of the decedent" (tama lang kapag ang pumirma ang nag-iisang tagapagmana). Dahil hindi nag-iisang tagapagmana si Avelina, void ang affidavit niya at puwede pa ring hatiin ang lupa. Undivided share lang ang pag-aari niya, kaya iyon lang ang kaya niyang ilipat. Ibinalik (reinstated) ng Supreme Court ang desisyon ng trial court na nagpapawalang-bisa sa dalawang dokumento.

Ayon sa Rule 74 Section 4, ang bond at ang real estate ay "charged with a liability to creditors, heirs, or other persons for the full period of two (2) years after such distribution" (mananagot sa mga creditor, tagapagmana o ibang tao sa buong dalawang taon mula sa paghahati), kahit nailipat na ang lupa. Sa loob ng dalawang taong iyon, ang tagapagmanang "unduly deprived of his lawful participation" (hindi makatarungang inalisan ng bahagi niya) ay puwedeng humingi sa korte ng settlement, at puwedeng singilin mula sa bond o sa lupa ang mga hindi nabayarang utang.

Mas mahabang panahon ang ibinibigay ng Section 5 sa ilang tao: kung, pagtatapos ng dalawang taon, ang humihingi ay menor de edad, may kapansanan sa pag-iisip, nakakulong o nasa labas ng Pilipinas, puwede niyang iharap ang claim sa loob ng isang taon mula nang mawala ang hadlang na iyon. Mahalaga ito sa mga pamilyang may tagapagmanang nagtatrabaho sa abroad.

Ayon sa National Internal Revenue Code, na binago ng TRAIN Law (Republic Act No. 10963):

• ang estate tax ay six percent (6%) ng net estate (Section 84);
• may standard deduction na PHP 5,000,000 (Section 86(A)(1));
• ibinabawas ang family home hanggang sa fair market value nito, pero bubuwisan ang anumang halagang lampas sa PHP 10,000,000 (Section 86(A)(7));
• ang estate tax return ay inihahain sa loob ng isang taon mula sa pagkamatay (Section 90(B)), at ang return na may gross value na lampas sa PHP 5,000,000 ay kailangang may kasamang statement na sertipikado ng Certified Public Accountant (Section 90);
• puwedeng payagan ng bangko ang withdrawal mula sa deposito ng namatay, na may 6% final withholding tax (Section 97).

Ito ang mga teksto ng TRAIN Law. Hindi namin nabasa ang mga sumunod na batas o patakaran ng BIR na baka nagbago ng lugar ng paghahain, ng panahon o ng mga dokumento, o anumang estate tax amnesty. Alamin sa BIR ang kasalukuyang patakaran bago ka maghain. Para sa BIR registration, binabanggit ng aming BIR TIN guide na ang Form 1904 ay para sa one-time transactions gaya ng estate.

Mga gawa-gawang halimbawa lang ito para ipakita kung paano gumagana ang patakaran. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso.

Namatay si Lito nang walang will at walang utang, at nag-iwan ng house and lot at bank account. Pumirma ang asawa niya at dalawang anak na nasa hustong gulang ng public deed of extrajudicial settlement, ipina-publish ito isang beses kada linggo sa loob ng tatlong linggo, naglagak ng bond para sa pera sa bangko at inihain ang deed sa Register of Deeds. Sa loob ng dalawang taon mula sa paghahati, puwede pang habulin ng creditor o ng naiwang tagapagmana ang property (Rule 74 Section 4).

Apat na magkakapatid ang nagmana ng lote. Tatlo ang pumirma sa settlement at ibinenta ang share nila sa isang buyer. Hindi kailanman pumirma ang ikaapat, na nagtatrabaho sa Dubai. Gaya sa Cua v. Vargas, hindi siya tinatali ng settlement, at dahil walang nag-abiso sa kanya nang nakasulat tungkol sa bentahan, puwede pa niyang akuin ang pagbili sa pamamagitan ng pagbabayad sa buyer ng presyo (Art. 1088).

Pumirma si Nena ng affidavit na nagsasabing siya lang ang tagapagmana ng tatay niya, kahit may dalawa siyang kapatid na lalaki, at ibinenta ang lote. Gaya sa Rebusquillo, void ang affidavit at ang makukuha lang ng buyer ay ang sariling share ni Nena.

Kadalasang nakabatay ang deed sa civil registry records na nagpapatunay ng pagkamatay at ng relasyon sa pamilya, gaya ng death certificate at ng birth at marriage certificates ng mga tagapagmana. Puwede mo itong i-order online: tingnan ang paano mag-request ng PSA certificate. Hindi namin nabasa ang kasalukuyang listahan ng dokumento ng BIR o ng Register of Deeds, kaya itanong sa mga opisinang iyon kung ano ang kailangan nila.

Magtanong sa abogado bago pumirma kung may utang, may will, may menor na tagapagmana, may tagapagmanang nasa abroad, may anak na ipinanganak sa labas ng kasal, o may tagapagmanang hindi sang-ayon. Puwedeng ang abogado ang gumawa ng deed, tiyaking kasama ang lahat ng tagapagmana at magpayo tungkol sa bond, publication at buwis. Kung hindi ka isinama sa settlement, maipapaliwanag ng abogado kung ano ang puwede mong gawin at ang mga deadline na umiiral.

Kung wala kang pambayad sa abogado, tingnan ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) at iba pang opsyon. Para sa buong paksa, tingnan ang Mana sa Pilipinas.