Paano ang Barangay Hearing: Mediation, Pangkat, Certificate to File

Pumunta sa Punong Barangay, na siya ring Lupon chairman. Ayon sa Section 410(a), puwede kang magreklamo "orally or in writing" (pasalita o nakasulat), basta magbayad ng tamang filing fee. Hindi sinasabi ng batas kung magkano ang fee; magtanong sa barangay hall.

Sa loob ng susunod na working day, dapat ipatawag (summon) ng Lupon chairman ang inirereklamo (respondent), at abisuhan ka, para humarap kayong dalawa at ang inyong mga saksi sa kanya para sa mediation (Section 410(b)).

Pinapakinggan ng Punong Barangay ang magkabilang panig at tinutulungan kayong magkasundo. May 15 araw siya ayon sa Section 410(b), mula sa unang pagharap ninyo sa kanya. Kapag hindi siya nagtagumpay, dapat "forthwith" (agad-agad) siyang magtakda ng petsa para buuin ang pangkat. Walang tiyak na bilang ng araw ang batas para sa hakbang na iyon.

Kung hindi sumipot ang respondent, itutuloy pa rin ng Punong Barangay ang kaso. Ayon sa Administrative Circular No. 14-93, na sinipi ng Supreme Court sa Bonifacio Law Office v. Bellosillo (2002), kapag pumalya ang mediation o hindi humarap ang respondent, hindi dapat maglabas ang Punong Barangay ng certificate to file action sa yugtong ito, dahil kailangan na niyang buuin ang pangkat. Hindi namin nabasa ang mga patakaran sa parusa sa partidong ayaw humarap, kaya hindi namin ito sinasabi rito.

Ang pangkat ng tagapagkasundo ay conciliation panel ng tatlong miyembro ng Lupon na pinipili ng magkabilang panig mula sa listahan ng Lupon. Kung hindi magkasundo ang mga partido, magbubunutan ang Lupon chairman (Section 404(a)). Ang tatlong miyembro ang pipili ng sarili nilang chairman at secretary (Section 404(b)).

Ang mga patakaran sa oras:

• nagpupulong ang pangkat nang hindi lalampas sa 3 araw mula nang mabuo ito (Section 410(d));
• dapat nitong maayos ang gusot sa loob ng 15 araw mula sa araw ng unang pulong (Section 410(e));
• puwede itong mag-extend, kung gusto ng pangkat, nang hanggang 15 araw pa, "except in clearly meritorious cases" (Section 410(e));
• puwedeng hilingin ng partido na tanggalin ang isang miyembro ng pangkat dahil sa pagiging kamag-anak, pagkiling o interes; mayorya ng pangkat ang magpapasya, at final ang desisyong iyon (Section 410(d)).

Puwede ring magkasundo nang nakasulat ang mga partido, kahit anong yugto, na tanggapin ang arbitration award (desisyon ng tagapamagitan) ng Lupon chairman o ng pangkat. Puwedeng i-repudiate ang kasunduang iyon sa loob ng 5 araw, at ilalabas ang award sa loob ng 10 araw pagkatapos ng panahong iyon (Section 413(a)).

Hindi. Ayon sa Section 415, ang mga partido ay "must appear in person without the assistance of counsel or representative" (dapat personal na humarap, walang abogado o kinatawan). Ang tanging exception ay para sa menor de edad at incompetent, na puwedeng tulungan ng malapit na kamag-anak na hindi abogado. "Public and informal" ang hearing, pero puwedeng paalisin ng chairman ang publiko para sa privacy, decency o public morals (Section 414).

Ayon sa Section 411, bawat amicable settlement (maayos na kasunduan) ay dapat:

• nakasulat;
• nasa wika o diyalektong alam ng mga partido (kung magkaiba ang wika nila, sa wikang alam nilang dalawa);
• pinirmahan ng mga partido; at
• pinatunayan (attested) ng Lupon chairman o ng pangkat chairman.

Ang settlement o arbitration award ay may "the force and effect of a final judgment of a court" (parang final na desisyon ng korte) pagkalipas ng 10 araw mula sa petsa nito, maliban kung na-repudiate ito o may petisyong ipawalang-bisa ang award na naihain sa city o municipal court (Section 416).

Para mag-repudiate (bawiin ang pagpayag), maghahain ang partido ng sworn statement sa Lupon chairman sa loob ng 10 araw mula sa petsa ng settlement. Ang tanging puwedeng dahilan ay nakuha ang pagpayag sa pamamagitan ng panloloko, dahas o pananakot (Section 418). Sapat na batayan ang repudiation para maglabas ng certification para makapagsampa ng reklamo sa korte.

Ipinapadala ng Lupon secretary ang settlement o award sa city o municipal court sa loob ng 5 araw mula sa award o mula sa pagtatapos ng 10-araw na panahon (Section 419).

Puwedeng ipatupad ng Lupon ang settlement sa pamamagitan ng execution sa loob ng anim na buwan mula sa petsa ng settlement. Pagkalipas ng anim na buwan, kailangan mo nang magsampa ng kaso sa tamang city o municipal court para ipatupad ito (Section 417).

Kapag nagkaharap kayo sa Lupon chairman o sa pangkat at walang settlement, o na-repudiate ang settlement. Ayon sa Section 412(a), ang kawalan ng settlement ay sinesertipika ng Lupon o pangkat secretary at pinatutunayan ng Lupon o pangkat chairman. Ang certificate to file action ang ilalakip mo sa kaso mo sa korte.

Dalawang magkaibang paraan ang pagtingin ng Supreme Court sa mga certificate na inilabas nang masyadong maaga:

• Sa Bonifacio Law Office v. Bellosillo (2002), inilabas ang certificate nang walang pangkat at wala pang 15 araw mula sa unang nakatakdang hearing sa barangay chairman. Sinabi ng Court na ito ay "improperly and prematurely issued" at hindi nagkamali ang judge nang ibalik ang kaso sa barangay.
• Sa Lumbuan v. Ronquillo (2006), nagharap ang mga partido sa barangay chairman at may inilabas na certificate, pero walang nabuong pangkat. Sinabi ng Court na may "substantial compliance with the law" at pinayagang magtuloy ang kaso sa korte.

Kaya ang pinakaligtas ay dumaan sa mediation at sa pangkat. Puwedeng kuwestiyunin ang certificate na inilabas agad pagkatapos ng pumalyang unang pulong, kahit puwede pa rin itong tanggapin ng korte.

Oo, pero may limit. Ayon sa Section 410(c), ang prescriptive period (ang deadline ng batas para magsampa ng kaso o criminal complaint) ay nahihinto kapag naghain ka sa Punong Barangay. Tumatakbo ulit ito kapag natanggap mo ang certificate of repudiation o ang certification to file action. Pero ang paghinto ay "shall not exceed sixty (60) days from the filing of the complaint" (hindi lalampas sa 60 araw mula sa paghahain ng reklamo). Kung malapit na ang deadline mo, pinapayagan ka rin ng batas na dumiretso sa korte (Section 412(b)).

Mga gawa-gawang halimbawa lang ito para ipakita kung paano gumagana ang mga patakaran. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso.

Nagreklamo si Elena noong Lunes tungkol sa perang utang sa kanya ng kapitbahay niyang si Jun. Lumabas ang summons noong Martes, ang susunod na working day. Pumalya ang mediation sa Punong Barangay sa loob ng 15 araw. Nabuo ang pangkat, nagpulong sa loob ng 3 araw, at may 15 araw, na puwedeng i-extend nang isang beses nang hanggang 15 araw, para magkaroon ng settlement.

Pumirma sina Elena at Jun sa nakasulat na payment plan sa Tagalog, na pinatunayan ng pangkat chairman. Walang nag-repudiate sa loob ng 10 araw, kaya may bisa na itong parang final judgment. Nang tumigil si Jun sa pagbabayad, puwede itong ipatupad ng Lupon sa loob ng anim na buwan; pagkatapos noon, kailangan nang pumunta ni Elena sa municipal court.

Pumirma si Rosa sa settlement dahil tinakot siya ng kapitbahay niya. Sa loob ng 10 araw, naghain siya ng sworn repudiation sa Lupon chairman. Sapat na iyon na batayan para sa certification to file a complaint (Section 418).

Para makita ang bawat hakbang at ang panahon nito sa iisang lugar, tingnan ang barangay conciliation timeline. Para sa karaniwang halimbawa, tingnan ang Maingay na kapitbahay: saan magreklamo.

Hindi puwedeng humarap ang abogado para sa iyo sa barangay. Pero baka gusto mo pa ring kumuha ng legal advice bago pumirma sa settlement na tungkol sa lupa, malaking utang o mga karapatang isinusuko mo, o kung sa tingin mo ay pinilit kang pumirma. Kumausap ng abogado pagkatapos mong matanggap ang certificate to file action at balak mong pumunta sa korte, o kung idinemanda ka na ng kabila.

Kung wala kang pambayad sa abogado, tingnan ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) at iba pang opsyon.