Psychological Incapacity: Kailangan pa ba ng Psychologist?

Ang psychological incapacity ay ground para ideklarang void ang kasal sa ilalim ng Article 36 ng Family Code:

Kasama sa "essential marital obligations" (pangunahing obligasyon ng mag-asawa) ang mga tungkulin sa Article 68:

Mula 1997 hanggang 2021, sinunod ng mga korte ang guidelines sa Republic v. Court of Appeals and Molina. Isa sa mga ito ang nag-uutos na ang root cause (ugat) ng incapacity ay dapat "medically or clinically identified" at "sufficiently proven by experts".

Sa Tan-Andal v. Andal, binago ng buong Supreme Court ang rules:

Sabi ng Court: "Ordinary witnesses who have been present in the life of the spouses before the latter contracted marriage may testify on behaviors that they have consistently observed from the supposedly incapacitated spouse." Ibig sabihin, puwedeng tumestigo ang mga ordinaryong saksi na kasama sa buhay ng mag-asawa bago sila ikinasal tungkol sa mga ugaling paulit-ulit nilang nakita sa asawang sinasabing incapacitated. Ang judge ang magpapasya kung nagpapakita ang mga ugaling iyon ng tunay at seryosong incapacity.

Kahit bago pa ang Tan-Andal, sinabi na ng Court sa Marcos v. Marcos (2000) na hindi kailangang personal na ma-examine ng doktor o psychologist ang asawang inaakusahang incapacitated. Ang mahalaga ay ang kabuuan ng ebidensya (totality of the evidence). Sa mismong kaso ng Marcos, natalo pa rin ang asawang babae: walang ebidensyang nagpakita na mayroon na ang ugali ng asawa niya sa simula pa lang ng kasal o na hindi na ito magagamot.

Kaya mahalaga ang timing. Ang mga saksing nakakilala lang sa asawa pagkatapos ng kasal ay puwedeng magkuwento kung ano ang nasira sa pagsasama, pero tinatanong din ng batas kung mayroon na ang incapacity noong araw ng kasal.

• Mayroon na ito noong kasal. Hinihingi ng Article 36 na mayroon na ang incapacity sa oras ng kasal. Sabi ng Court, ito ang nagpapaiba sa Article 36 at sa divorce, na puwedeng tumapos sa kasal dahil sa mga dahilang lumitaw sa bandang huli.
• Seryoso ito. Hindi kasama ang "Mild characterological peculiarities, mood changes, occasional emotional outbursts" (maliliit na kakaibang ugali, pagbabago ng mood, paminsan-minsang pagsabog ng emosyon). Hindi ito puwedeng simpleng pagtanggi, pagpapabaya o hirap lang.
• Pangmatagalan ito. Ang incapacity ay "incurable, not in the medical, but in the legal sense": sobrang tagal at tibay nito sa partner na ito kaya masisira lang talaga ang pagsasama.
• Matibay ang patunay. Dapat patunayan ng asawang nag-file ang kaso nang may clear and convincing evidence. Mas mataas ito kaysa karaniwang standard sa civil cases, dahil ipinapalagay ng batas na valid ang kasal.

Gawa-gawa lang ang mga halimbawang ito para ipakita kung paano gumagana ang rule. Hindi ito payo para sa totoong kaso.

Sina Joy at Paolo. Sabi ni Joy, hindi kailanman nagkaroon ng trabaho si Paolo, isinugal ang ipon nila at ilang linggo siyang nawawala tuwing umaalis. Kayang tumestigo ng kapatid na babae ni Paolo at ng kaibigan niya mula pagkabata na ganoon na ang ugali niya nang maraming taon bago ang kasal. Pagkatapos ng Tan-Andal, makakatulong ang testimonyang ito para patunayan ang personality structure niya, kahit walang psychologist.

Sina Lea at Marco. Sabi ni Lea, nagbago si Marco nang malugi ang negosyo niya sa ikawalong taon ng kasal nila. Bago iyon, maaasahan siyang asawa. Ang ipinapakita ng facts ay pagbabago pagkatapos ng kasal, hindi incapacity na mayroon na noong araw ng kasal.

Sina Nora at Oscar. Mag-isang tumestigo si Nora na "immature" si Oscar at madalas silang mag-away. Kung iyon lang, mukha itong magkasalungat na personalidad na sinabi ng Molina na hindi psychological incapacity, at baka hindi ito umabot sa clear and convincing evidence.

• May public prosecutor na kasali para siguraduhing hindi nagsasabwatan ang mag-asawa para pekein ang kaso at walang ebidensyang inimbento o itinago. Walang judgment na puwedeng ibatay sa stipulation of facts o confession of judgment (Article 48).
• Walang deadline sa pag-file. Sinasabi ng Article 39 na hindi nagpe-prescribe (hindi nag-e-expire) ang kaso para ideklarang void ang kasal.
• Legitimate ang mga anak na na-conceive o ipinanganak bago naging final ang judgment sa ilalim ng Article 36 (Article 54).
• Hindi nababago ng church annulment lang ang civil status mo, pero pinanatili ng Tan-Andal ang persuasive effect ng mga desisyon ng National Appellate Matrimonial Tribunal ng Catholic Church. Basahin ang Valid ba ang church annulment?
• Walang fixed na bayad para sa buong kaso sa Family Code. Basahin ang Magkano ang annulment? Iba-iba ang filing fees sa korte, bayad sa abogado at bayad sa expert (kung gagamit ka ng expert), at hindi naglilista ng halaga ang page na ito.

Kaso sa korte ang petisyon para ideklarang void ang kasal. Kakailanganin mo ng abogado para ihanda ang petisyon, pumili ng mga saksi, iharap ang ebidensya at asikasuhin ang property, custody at support. Kumausap ng abogado bago ka mag-file, at bago ka pumirma ng anumang kasunduan tungkol sa property o sa mga anak.

Kung hindi mo kaya ang abogado, basahin ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) at iba pang mapagkukunan ng tulong.