Paano Hinahati ang Mana Kapag May Will? Legitime ng Bawat Heir
Mabilis na sagot
Sa Pilipinas, hindi puwedeng ipamigay ng will ang lahat. May bahagi ng estate (ang mga iniwang ari-arian) na nakareserba ng batas, ang tinatawag na [legitime](/tl/law/glossary/legitime), para sa compulsory heirs: hati-hati ang mga legitimate child sa kalahati ng estate, habang may fixed na share ang naiwang asawa at ang mga anak sa labas. Ang natitira lang (ang free portion) ang puwedeng ibigay kahit kanino. Kailangan ding aprubahan ng korte ang will bago ito makapagpasa ng anumang ari-arian.
Ano ang legitime?
Ang Article 886 ng Civil Code ang nagbibigay ng kahulugan ng legitime:
Legitime is that part of the testator’s property which he cannot dispose of because the law has reserved it for certain heirs who are, therefore, called compulsory heirs.
Sa madaling salita: ang legitime ay bahagi ng ari-arian na hindi puwedeng ipamigay ng gumawa ng will, dahil nakalaan ito ng batas sa ilang heirs, ang compulsory heirs.
Ang gumawa ng will (ang testator) ay malaya lang sa natitira. Dagdag ng Article 904, ang testator ay "cannot deprive his compulsory heirs of their legitime, except in cases expressly specified by law" (hindi niya puwedeng alisan ng legitime ang compulsory heirs, maliban sa mga kasong tahasang sinasabi ng batas). Ang mga kasong iyon ay disinheritance dahil sa legal na dahilan, na ipinaliwanag sa Puwede bang i-disinherit ng magulang ang anak?
Sino-sino ang compulsory heirs?
Nakalista sila sa Article 887. Sa simpleng salita:
- Mga legitimate child at descendant, gaya ng mga apo.
- Kung wala sila, ang legitimate parents at ascendant, gaya ng lolo at lola.
- Ang biyuda o biyudo.
- Mga anak sa labas ng kasal (illegitimate children).
Gamit pa rin ng article ang lumang mga pangalan noong 1950 para sa illegitimate children ("acknowledged natural children", "natural children by legal fiction" at "other illegitimate children"). Kalaunan, binigyan sila lahat ng Family Code ng iisang patakaran sa kanilang share (tingnan sa ibaba). Hindi natatanggal ang asawa at ang illegitimate children dahil lang may legitimate children o parents: sabay-sabay silang nagmamana. Sinasabi rin ng Article 887:
In all cases of illegitimate children, their filiation must be duly proved.
Ibig sabihin, kailangang patunayan nang maayos na anak nga ang illegitimate child (filiation). Mas marami pa tungkol sa grupong ito sa Compulsory heir.
Magkano ang share ng bawat heir?
Ang mga share ay bahagi (fraction) ng net estate. Ang mga pangunahin:
| Sino ang naiwan | Share na itinakda ng batas |
|---|---|
| Mga legitimate child | Kalahati ng estate, hati-hati sila (Art. 888) |
| Asawa na may isang legitimate child | One-fourth (ikaapat na bahagi) para sa asawa (Art. 892) |
| Asawa na may dalawa o higit pang legitimate child | Kapareho ng legitime ng isang anak, kinukuha sa malayang kalahati (Art. 892) |
| Bawat illegitimate child | Kalahati ng legitime ng isang legitimate child (FC Art. 176) |
| Legitimate parents, kung walang legitimate children | Kalahati (Art. 889) |
| Asawa na may legitimate parents | One-fourth para sa asawa (Art. 893) |
| Asawa at illegitimate children lang | One-third (ikatlong bahagi) para sa asawa, one-third para sa illegitimate children (Art. 894) |
| Asawa lang | Kalahati; one-third sa ilang kasal na ginawa sa bingit ng kamatayan (Art. 900) |
| Illegitimate children lang | Kalahati (Art. 901) |
Para sa iba pang kombinasyon, kasama ang article ng bawat row, tingnan ang legitime shares table. Ang Article 888 ang nagbibigay ng pangunahing patakaran:
The legitime of legitimate children and descendants consists of one-half of the hereditary estate of the father and of the mother.
Sa madaling salita: kalahati ng estate ng ama at ng ina ang legitime ng mga legitimate child at descendant.
Para sa mga anak sa labas ng kasal, ang patakarang umiiral ay ang huling pangungusap ng Family Code Article 176, as amended by Republic Act No. 9255:
The legitime of each illegitimate child shall consist of one-half of the legitime of a legitimate child.
Ibig sabihin, kalahati ng legitime ng isang legitimate child ang legitime ng bawat illegitimate child.
Sa free portion kinukuha ang kanilang legitime. Dagdag ng Article 895, hindi kailanman puwedeng lumampas sa free portion ang kabuuang legitime ng illegitimate children, at kailangang mabayaran muna nang buo ang legitime ng asawa. Tingnan ang Puwede bang magmana ang anak sa labas?
Paano binibilang ang estate bago hatiin?
Tatlong hakbang muna:
- Inaayos muna ang ari-arian ng mag-asawa. Kung kasal ang namatay, inaayos (liquidate) muna ang absolute community o conjugal partnership (Family Code Articles 102 at 129). Ang sariling share lang ng namatay ang nagiging estate.
- Binabayaran ang mga utang. Ayon sa Article 908, kinukuwenta ang legitime sa iniwan nang mamatay ang tao, "deducting all debts and charges" (bawas ang lahat ng utang at charges).
- Ibinabalik sa bilang ang ilang donasyon. Ang halaga ng mga donasyong subject to collation, sa panahong ibinigay ang mga ito, ay idinadagdag sa net estate (Article 908). Ang mga donasyong ibinigay sa mga anak ay ibinabawas sa kanilang legitime (Article 909).
Lumilipat ang karapatan sa mana sa mismong oras ng kamatayan (Article 777), pero ang aktwal na hatian ay nangyayari kalaunan, sa korte o sa kasunduan ng mga heir.
Paano ito nangyayari sa totoong buhay?
Mga gawa-gawang halimbawa lang ito para ipakita kung paano gumagana ang patakaran. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso. Sa bawat isa, ang net estate ay ₱1,200,000.
Naiwan ni Ana ang asawa niyang si Carlo at dalawang anak, sina Ben at Dina. Pinangalanan sa will niya silang tatlo, binigyan ang bawat isa ng share na nakareserba ng batas, at ibinigay kay Ben ang natitira. Ang legitime ng mga anak ay kalahati, ₱600,000, kaya ₱300,000 bawat isa (Art. 888). Si Carlo ay kapareho ng isang anak, ₱300,000, kinuha sa malayang kalahati (Art. 892). Ang natitirang free portion ay ₱300,000, at napunta ito kay Ben. Resulta: Ben ₱600,000, Dina ₱300,000, Carlo ₱300,000. Kung mas mababa sa ₱300,000 ang iniwan ng will kay Dina, puwede niyang hingin ang kulang (Art. 906).
Si Pedro, isang biyudo, ay nag-iwan ng dalawang legitimate child at ni Liza, anak niya sa labas ng kasal na napatunayan ang filiation. Hati ang dalawang legitimate child sa ₱600,000 (₱300,000 bawat isa). Ang legitime ni Liza ay kalahati ng sa isang anak: ₱150,000, kinuha sa free portion (FC Art. 176). Ang natitirang free portion ay ₱450,000, na puwedeng ibigay ng will ni Pedro kahit kanino.
Naiwan ni Rosa ang asawa niya at isang anak na lalaki. Ang legitime ng anak ay ₱600,000 at ang sa asawa ay one-fourth, ₱300,000 (Art. 892). Malayang maibibigay ng will ni Rosa ang huling ₱300,000.
Paano kung hindi isinama ang anak sa will?
Ang hindi pagsama sa isang compulsory heir sa direct line, gaya ng anak, ay tinatawag na [preterition](/tl/law/glossary/preterition). Ayon sa Article 854, ito ay "shall annul the institution of heir" (pinawawalang-bisa ang pagtatalaga ng heir), pero nananatiling valid ang mga regalo ng tiyak na ari-arian sa will (devises at legacies) basta hindi nila nababawasan ang mga legitime. Malaki ang nagbabago sa resulta depende kung may preterition ang will, o kung mas mababa lang sa legitime ang ibinigay sa anak (Art. 906). Tanong iyan para sa abogado.
Kailangan bang dumaan sa korte ang will?
Oo. Sinasabi ng Article 838:
No will shall pass either real or personal property unless it is proved and allowed in accordance with the Rules of Court.
Sa madaling salita: walang will na makakapagpasa ng ari-arian hangga't hindi ito napapatunayan at pinapayagan ayon sa Rules of Court.
Ang prosesong ito sa korte ay tinatawag na probate. Ganoon din ang sinasabi ng Rule 75 ng Rules of Court. Puwede pang hilingin ng isang tao sa korte na payagan ang sarili niyang will habang buhay pa siya (Art. 838). Kung walang will, tingnan ang Sino ang magmamana kung walang will? Para sa buong larawan, tingnan ang Mana sa Pilipinas.
Anong mga dokumento ang nagpapatunay kung sino ang mga heir?
Karaniwang ipinapakita ng mga heir ang relasyon nila gamit ang mga civil registry document, gaya ng birth, marriage at death certificate. Puwede mo itong i-order online sa PSA: tingnan ang paano mag-request ng PSA certificate.
Kailan mo kailangan ng abogado?
Kumonsulta sa abogado bago ka pumirma, kumontra o umasa sa isang will, at bago pumirma ang sinumang heir sa waiver o partition (hatian). Kailangan ng abogado sa probate, sa reklamong nababawasan ng will ang isang legitime, sa preterition, at kapag kinukuwestiyon ang filiation ng anak sa labas ng kasal. Mga halimbawa lang ang mga halaga sa page na ito; ang totoong share ay depende sa net estate, sa mga donasyon at sa mga utang.
Kung wala kang pambayad sa abogado, tingnan ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) at iba pang opsyon.
Anong mga probisyon ang batayan ng sagot na ito?
Mga madalas itanong
Puwede bang ipamana ng magulang ang lahat sa iisang anak sa will?
Hindi. Ayon sa Article 904, hindi puwedeng alisan ng testator ang compulsory heirs ng kanilang legitime, maliban sa mga kasong pinapayagan ng batas (disinheritance). Ang puwede lang ibigay ng magulang sa isang anak, bukod sa sariling legitime ng anak na iyon, ay ang natitira sa free portion matapos kunin dito ang share ng ibang heirs.
Ano ang free portion?
Ito ang bahagi ng estate na natitira matapos bilangin lahat ng legitime. Puwede itong ibigay ng gumawa ng will kahit kanino: sa isa sa mga anak, sa kaibigan o sa charity.
Magkano ang makukuha ng naiwang asawa?
Depende kung sino pa ang naiwan. Kung may isang legitimate child, one-fourth (ikaapat na bahagi) ang sa asawa (Article 892); kung dalawa o higit pa, kapareho ng legitime ng isang anak; kung legitimate parents ang kasama, one-fourth (Article 893); kung siya lang, one-half o kalahati (Article 900).
Magkano ang makukuha ng anak sa labas?
Ang bawat illegitimate child ay may kalahati ng legitime ng isang legitimate child (Family Code Article 176, as amended by Republic Act No. 9255). Kailangang mapatunayan ang filiation o pagiging anak niya (Civil Code Article 887).
Sa buong house and lot ba kinukuwenta ang legitime?
Hindi. Ayon sa Article 908, kinukuwenta ito sa net estate: ang iniwan ng tao nang mamatay siya, bawas ang mga utang at charges, dagdag ang halaga ng mga donasyong subject to collation. Kung kasal ang namatay, inaayos (liquidate) muna ang ari-arian ng mag-asawa.
May bisa ba ang will kahit hindi dumaan sa korte?
Wala. Ayon sa Article 838, walang will na makakapagpasa ng ari-arian hangga't hindi ito napapatunayan at pinapayagan ng korte. Ang prosesong ito ay tinatawag na probate.
Pangkalahatang impormasyon lang ito, hindi legal na payo. Para sa kaso mo, magtanong sa abogado, sa Public Attorney's Office (PAO) o sa ahensya.
Nakatulong ba ang page na ito?