Ano ang Extrajudicial Settlement of Estate?

Ayon sa Rule 74, Section 1, puwedeng hatiin ng mga heir ang estate sa kanilang sarili nang walang administrator na itinalaga ng korte kung:

• walang iniwang will ang namatay;
• walang iniwang utang ang namatay;
• nasa hustong gulang ang lahat ng heir, o kinakatawan ang mga menor de edad ng kanilang duly authorized na judicial o legal representatives.

Pagkatapos, dapat ang mga heir ay:

• pumirma sa public instrument at i-file ito sa Register of Deeds;
• mag-file ng bond sa Register of Deeds na katumbas ng halaga ng personal property na kasama, ayon sa sinumpaang certification ng mga panig;
• i-publish ang settlement sa diyaryong may general circulation sa probinsya, isang beses kada linggo sa loob ng tatlong magkakasunod na linggo (Sections 1 at 2).

Kung iisa lang ang heir, puwede niyang kunin ang buong estate sa pamamagitan ng affidavit of self-adjudication na fina-file sa Register of Deeds. Kung hindi magkasundo ang mga heir, puwede silang pumunta sa korte sa isang ordinaryong action for partition.

Ipinapalagay ng batas na walang iniwang utang ang namatay kung walang creditor na humingi sa korte ng letters of administration sa loob ng dalawang taon matapos ang pagkamatay.

• May heir na hindi isinama. Hindi tinatali ng settlement ang heir na hindi kasali rito o walang notice tungkol dito. Sa Cua v. Vargas (2006), sinabi ng Supreme Court na ang publication ay "geared for the protection of creditors" at hindi nagsisilbing notice sa ganitong mga heir.
• Pekeng sole-heir affidavit. Sa Rebusquillo v. Spouses Gualvez (2014), sinabi ng Court na tama lang ang affidavit of self-adjudication kapag nag-iisang heir talaga ang tao. Void ang pekeng affidavit, at puwede pa ring hatiin ang ari-arian.
• Ang dalawang taong window. Ayon sa Section 4, sa loob ng dalawang taon matapos ang paghahati, puwede pang maghabol sa bond at sa real property ang heir na hindi makatarungang naiwan o ang isang creditor, kahit nailipat na ang ari-arian.

Hangga't hindi pa nahahati ang estate, magkakasamang pag-aari ito ng mga heir, at sagot muna nito ang mga utang ng namatay (Article 1078 ng Civil Code).

Gawa-gawang halimbawa: Namatay si Lito nang walang will at walang utang. Nag-iwan siya ng house and lot at isang bank account. Pumirma ang asawa niya at dalawang anak na nasa hustong gulang sa public instrument na naghahati sa ari-arian, nag-post ng bond para sa pera sa bangko, nag-publish ng settlement isang beses kada linggo sa loob ng tatlong magkakasunod na linggo, at nag-file ng deed sa Register of Deeds. Sa susunod na dalawang taon, puwede pang habulin ng creditor o ng heir na hindi isinama ang ari-arian.

Ang mga buwis at dokumentong kailangan ng mga heir ay nasa Extrajudicial settlement of estate: requirements at mga risk. Para malaman kung sino ang mga heir kapag walang will, basahin ang intestate succession at Sino ang magmamana kung walang will?. Puwedeng mag-request ng death, birth at marriage certificates sa PSA Serbilis.