Puwede Bang Ibenta ng Co-Owner ang Share Niya sa Minanang Lupa?

Kapag namatay ang isang tao at higit sa isa ang tagapagmana, sinasabi ng Article 1078 na bago ang partition, "the whole estate of the decedent is... owned in common by such heirs, subject to the payment of debts of the deceased." Ibig sabihin, sama-sama nilang pag-aari ang buong mana, pero kailangan munang bayaran ang mga utang ng namatay. Ayon sa Article 484, ang co-ownership ay pag-aari ng "an undivided thing or right" (isang bagay o karapatang hindi hinati) ng iba't ibang tao. Maliban kung may patunay na iba, ipinapalagay na pantay-pantay ang mga share (Art. 485).

Kaya hangga't hindi pa nahahati ang mana, sa pamamagitan ng extrajudicial settlement o sa korte, walang magkakapatid na may-ari ng tiyak na bahagi ng lote. Bawat isa ay may-ari ng isang fraction ng kabuuan. Kung gaano kalaki ang bawat fraction ay nakadepende sa mga patakaran sa Sino ang magmamana kung walang will?

Sinasabi ng Article 493:

Sa madaling salita: puwedeng ibenta ng kapatid ang "share niya", pero papalit lang ang bumili sa puwesto niya bilang co-owner. Hindi puwedeng bakuran ng bumili ang isang partikular na sulok ng lote hangga't walang partition. Sa Rebusquillo v. Spouses Gualvez (2014), sinabi ng Supreme Court na ang co-heir ay "did not have the absolute ownership of the subject property but only an aliquot portion," kaya ang bahaging iyon lang ang kaya niyang ilipat.

Oo, kung naibenta ang share sa taong labas sa co-ownership. May dalawang magkahawig na patakaran:

• Co-heirs, bago hatiin ang mana (Article 1088): puwede nilang palitan ang bumili sa pamamagitan ng pagbabalik ng presyo, "within the period of one month from the time they were notified in writing of the sale by the vendor" (sa loob ng isang buwan mula nang abisuhan sila nang nakasulat ng nagbenta).
• Co-owners sa pangkalahatan (Articles 1620 at 1623): puwedeng i-redeem (tubusin) ng co-owner ang mga share na naibenta sa third person. Kung sobrang taas ng presyo, makatwirang presyo lang ang babayaran ng tumutubos. Kung dalawa o higit pang co-owners ang gustong tumubos, gagawin nila ito ayon sa laki ng kani-kanilang share.

Itinatakda ng Article 1623 ang panahon at pinoprotektahan ang co-owners sa registry:

Hindi. Sa Cua v. Vargas (2006), ibinenta ng ilang tagapagmana ang share nila sa isang lote, at sinabi ng isa sa ibang tagapagmana na nalaman lang niya ito nang ginigiba na ang lumang bahay sa lote. Sinabi ng unang dalawang korte na sapat na ang aktuwal na pagkaalam ng ibang tagapagmana sa bentahan. Hindi sumang-ayon ang Supreme Court: "there is a need for written notice to start the period of redemption." Idinagdag nito na "the method of notification remains exclusive, there being no alternative provided by law," at ang mga tagapagmanang nagbenta ang may tungkuling magpadala ng written notice. Dahil walang written notice na naipadala kailanman, puwede pang tubusin ng ibang tagapagmana ang mga share.

Hindi sinasabi ng page na ito kung ang isang partikular na mensahe, gaya ng text o chat message, ay maituturing na written notice: hindi ito sinasagot ng mga desisyong nabasa namin. Magtanong sa abogado.

Oo. Sinasabi ng Article 494:

Puwedeng magkasundo ang co-owners na huwag hatiin ang property nang hanggang sampung taon, at puwede itong i-extend sa bagong kasunduan. Puwedeng ipagbawal ng donor o ng taong gumagawa ng will ang partition nang hanggang dalawampung taon (Arts. 494 at 1083). Ginagawa ang partition sa kasunduan o sa korte (Art. 496).

Kung hindi mahahati ang property nang hindi ito nawawalan ng silbi, gaya ng maliit na bahay, puwedeng magkasundo ang co-owners na isa sa kanila ang kukuha nito at babayaran ang iba. Kung hindi sila magkasundo, sinasabi ng Article 498 na "it shall be sold and its proceeds distributed" (ibebenta ito at hahatiin ang napagbentahan).

• Puwedeng gamitin ng bawat co-owner ang property, basta hindi nito napipinsala ang co-ownership o napipigilan ang iba na gamitin ito (Art. 486).
• Puwedeng hingin ng bawat co-owner na makihati ang iba sa gastos sa pagpapanatili at sa buwis (Art. 488).
• Walang co-owner na puwedeng gumawa ng alteration (pagbabago) nang walang pahintulot ng iba, kahit makikinabang ang lahat. Kung malinaw na nakakasama sa lahat ang pagtanggi, puwedeng magbigay ng lunas ang korte (Art. 491).
• Puwedeng magsampa ng ejectment case ang sinumang co-owner (Art. 487).
• Sa partition, magtutuos ang co-owners sa isa't isa para sa mga benepisyong natanggap at gastos na binayaran (Art. 500).
• Hindi magiging nag-iisang may-ari ang co-owner sa pamamagitan ng prescription habang kinikilala niya, tahasan man o hindi, ang co-ownership (Art. 494).

Mga gawa-gawang halimbawa lang ito para ipakita kung paano gumagana ang patakaran. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso.

Nagmana si Rico at ang tatlo niyang kapatid na babae ng loteng hindi pa nahahati. Ibinenta ni Rico ang one-fourth niya sa kapitbahay at sinabi lang niya sa mga kapatid nang pasalita, "nabenta ko na." Ayon sa Article 1088 at sa Cua v. Vargas, hindi pa nagsisimula ang isang-buwang panahon, dahil hindi sila binigyan ni Rico ng written notice. Puwede pa ring pumalit ang magkakapatid na babae sa kapitbahay sa pamamagitan ng pagbabayad sa kanya ng presyo.

Dalawang co-owners ng minanang bahay ang gustong magbenta nito; ayaw ng ikatlo. Puwedeng humingi ng partition ang sinumang co-owner kahit kailan (Art. 494). Hindi mahahati ang bahay, kaya kung hindi sila magkasundo na isa sa kanila ang bibili sa share ng iba, ibebenta ito at hahatiin ang presyo (Art. 498).

Nakatira si Elena sa bahay ng pamilya na co-owned nila ng mga kapatid niyang lalaki. Puwede niya itong gamitin pero hindi niya puwedeng pagsarhan ng pinto ang mga kapatid niya (Art. 486). Kapag hinati na ang property, isasama sa tuusan ang mga benepisyong natanggap niya (Art. 500).

Maraming away sa pagitan ng magkakamag-anak na nakatira sa iisang city o municipality ang kailangang dumaan muna sa barangay. Para sa away tungkol sa real property (lupa o bahay), sinasabi ng Section 409(c) ng Local Government Code na dadalhin ang kaso sa barangay kung saan nakalagay ang property, o ang mas malaking bahagi nito. Tingnan ang Kailangan bang dumaan muna sa barangay? Kung iniisip ng magulang na ilipat na lang ang lupa sa mga anak habang buhay pa, tingnan ang Donation vs sale ng property sa mga anak.

Kumonsulta sa abogado bago bumili ng share sa minanang lupa, bago ibenta ang sarili mong share, at agad kapag nalaman mong nagbenta ang co-heir sa taga-labas, dahil puwedeng maikli ang redemption period kapag naibigay na ang written notice. Makakatulong din ang abogado sa partition case o sa away kung sino ang gumamit ng property.

Kung wala kang pambayad sa abogado, tingnan ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) at iba pang opsyon. Para sa buong paksa, tingnan ang Mana sa Pilipinas.