Riri iti Daga ken Sanikua: Panagtagikua, Titulo ken Possession

Ikeddeng daytoy ti Article 1544 ti Civil Code. Para iti daga, ti akinkukua ket ti gumatang a nangirehistro nga umuna iti panaglako iti Registry of Property iti good faith; no awan ti nagrehistro, ti gumatang a umuna a nakaala iti possession iti good faith; ket no awan met, ti gumatang nga addaan iti kadaanan a titulo, iti good faith latta.

Ti good faith ti tulbek. Iti Rosaroso v. Soria (2013), kinuna ti Supreme Court a masapul a gumatang ken agrehistro ti gumatang iti good faith, ket ti gumatang a nagrehistro kalpasan a naammuanna ti immun-una a panaglako ket awan ti karbengan a magun-odna manipud iti daytoy. Iti dayta a kaso, ti gumatang a nakakita nga adda sabali a tattao nga agnanaed iti daga ngem saanna a sinaludsod ti karbenganda ket saan a nakaipakita iti kinaannad a kasapulan kadagiti gumatang. Iti Heirs of Gonzales v. Spouses Basas (2022), kinuna ti Korte a maiyaplay laeng ti alagaden no ti isu met laeng a naglako ti nanglako iti isu met laeng a banag kadagiti nagduma a gumatang. Kitaem ti Ti isu met laeng a daga ket nailako iti dua a gumatang.

Ti deed of sale ket mangisingsingel iti gumatang ken naglako uray awan notaryo, ngem ti na-notaryo a deed ket public document, a napateg para iti panagrehistro ken pammaneknek. Kitaem ti Masapul kadi a ma-notaryo ti deed of sale? ken ti Article 1403 maipapan kadagiti panaglako iti daga a masapul a nakasurat. Ti panaglako iti daga a pagpammarangan nga isu ti akinkukua ket mabalin met a krimen iti sidong ti Article 316 ti Revised Penal Code.

Babaen ti action to quiet title iti sidong ti Article 476:

Iti ababa a pannao: no adda dokumento, rekord, claim, encumbrance wenno proseso a kasla umiso ngem pudno nga invalid wenno saan a maipatungpal ken mabalin a dangranna ti titulo iti real property, mabalin ti agipila iti kaso tapno maikkat dayta a "cloud" wenno tapno ma-quiet ti titulo.

Masapul nga addaan ti nagidarum iti legal wenno equitable a titulo wenno interes, ken masapul nga ipakitana nga invalid ti claim a maibusor iti daytoy. Iti Gatmaytan v. Misibis Land (2020), kinuna ti Supreme Court a ti action to quiet title ket kadawyan nga ag-prescribe tallopulo a tawen kalpasan a nangrugi daytoy, ngem awan ti deadline-na no ti nagidarum ti adda iti possession ti sanikua. Kitaem ti quieting of title.

Iti uneg laeng dagiti beddeng. Kuna ti Article 429:

Iti ababa a pannao: ti akinkukua wenno nainlinteg nga agtengtengngel iti banag ket addaan karbengan a mangilaksid iti asinoman iti panagusar iti daytoy. Para iti daytoy, mabalinna ti agusar iti pigsa a nainkalintegan a kasapulan tapno pagsanudenna wenno lapdanna ti mapaspasamak wenno dandanin mapasamak a saan a nainlinteg a panangsakup iti sanikuana.

Maipalubos laeng daytoy a bukod a panangsalaknib bayat a mapaspasamak wenno dandanin mapasamak ti panangsakup. Iti German Management & Services v. Court of Appeals (1989), inkeddeng ti Supreme Court a no napukawen ti possession, masapul a mapan ti akinkukua iti korte, ken ti tao nga adda iti natalna a possession ket saan a mabalin a papanawen babaen ti pigsa, uray ti akinkukua. Iti Villafuerte v. Court of Appeals (2005), dagiti akinkukua a nangbakud tapno saanen a makastrek dagiti lessee kalpasan a nagpatingga dagiti lease ket naibilang a responsable iti danyos. Kitaem ti Mabalin kadi ti agusar iti pigsa tapno salakniban ti sanikuam?

Babaen dagiti korte, iti maysa kadagiti dua a napartak a kaso iti sidong ti Rule 70 ti Rules of Court:

Agpada a maipila iti Municipal wenno Metropolitan Trial Court, ket agpada nga ikeddengda laeng ti karbengan iti pisikal a possession, saan a ti panagtagikua. Ti panangbilang iti maysa a tawen ket sumurot iti Spouses Valdez v. Court of Appeals (2006). No nasuroken ngem maysa a tawen ti napalabas, saanen a mabalin ti napartak a kaso ket ti maipila ketdi ket ordinario a kaso maipapan iti nasaysayaat a karbengan nga agtengngel (accion publiciana) wenno maipapan iti panagtagikua (accion reivindicatoria). Kitaem ti Forcible entry vs unlawful detainer, unlawful detainer, Kasano ti panangpapanaw iti tenant ken, para iti lease a nagpatinggan, Nagpatinggan ti lease-mo: mabalinka kadi ti agtalinaed? ken Article 1670.

No ti dua a partido ket indibidual nga agnanaed iti isu met laeng a siudad wenno ili, kadawyan nga umuna a lumasat ti riri iti barangay conciliation. Kitaem ti Masapul kadi nga umuna a mapanak iti barangay? ken ti timeline ti barangay conciliation.

Mabalin. Dusaen ti Article 312 ti Revised Penal Code ti tao a, babaen ti kinaranggas wenno pangta iti tao, mangsakup iti real property wenno mangagaw kadagiti real right iti sanikua a kukua ti sabali. Ti dusa ket multa a 50 agingga iti 100 a porsiento ti naala a ganansia, ngem saan a kumurang ngem ₱15,000, ket sabali pay ti pannakadusa ti nakabasol para iti kinaranggas. No awan ti kinaranggas wenno pangta, saan a maiyaplay ti Article 312. Kitaem ti Adda nangsakup iti dagam babaen ti pigsa ken Crimes against property.

Sakupen ti Article 448 ti builder in good faith, ti tao a pudno a saanna nga ammo ti aniaman a pagkurangan iti claim-na iti daga. Ti akinkukua iti daga ti mangpili: tagikuaenna ti pasdek kalpasan a bayadanna ti indemnity nga ikeddeng ti Articles 546 ken 548, wenno pagbayadenna ti nangipatakder iti presio ti daga. Inayon ti artikulo:

Iti ababa a pannao: saan a mapilit ti nangipatakder wenno nagmula a gumatang iti daga no ad-adu unay ti pateg daytoy ngem ti pasdek wenno kayo. Iti kasta a kaso, agbayad isuna iti nainkalintegan nga abang, no saan a pilien ti akinkukua iti daga a tagikuaen ti pasdek wenno kayo kalpasan ti umiso nga indemnity.

Saan a mabalin a basta ibilin ti akinkukua iti daga a rebbaen ti balay. Ti builder in bad faith ket awan ti kasta a salaknibna. Kitaem ti Nangipatakderka iti daga ti sabali iti good faith ken builder in good faith.

Wen. Iti sidong ti Article 649, ti akinkukua iti daga a nalikmut kadagiti sabali a daga, nga awan ti umanay a pagruaran nga agturong iti public highway, ket mabalin a dumawat iti right of way iti daga ti kaarruba kalpasan a bayadanna ti umiso nga indemnity. Saan a compulsory ti easement no ti pannakaisina ket gapuanan dagiti bukod nga aramid ti akinkukua. Iti Quimen v. Court of Appeals (1996), inkeddeng ti Supreme Court a ti dalan ket maikabil iti lugar a kabassitan ti pannakadangranna, uray no adda ad-adda nga ababa a ruta. Kitaem ti Right of way: alagaden para iti landlocked a lote.

Dagiti heir a nagtawid iti daga ket co-owner agingga a bingayenda daytoy. Ti tunggal co-owner ket mabalin nga aglako wenno mangisangla iti bukodna a paset, ngem ti panaglako ket sakupenna laeng ti paset a maawatna iti partition (Article 493). No aglako isuna iti sabali a tao a saan a co-owner, mabalin dagiti dadduma a sukatan (redeem) ti paset iti uneg ti tallopulo nga aldaw manipud iti nakasurat a pakaammo ti naglako. Kitaem ti Mabalin kadi ti co-owner ti aglako iti pasetna?, karbengan ti co-owner iti redemption ken legal redemption.

Awan ti co-owner a mapilit nga agtalinaed iti co-ownership: ti tunggal maysa ket mabalin a dumawat iti partition, malaksid no adda katulagan a saan a bingayen ti sanikua agingga iti sangapulo a tawen, panangiparit ti donor wenno testator agingga iti duapulo a tawen, wenno panangiparit ti linteg (Article 494). Kitaem ti Mabalin kadi a pilitan ti maysa a heir dagiti dadduma a bingayen ti sanikua? ken, maipapan iti tawid iti kadawyan, Inheritance iti Filipinas.

Inaramid laeng dagitoy a pagarigan tapno maipakita no kasano nga agandar dagiti alagaden. Saan dagitoy a balakad para iti aniaman a pudno a kaso.

Inlako ni Lito ti maysa a lote ken ni Mara, a saanna nga inrehistro ti panaglako. Kalpasanna, inlakona ti isu met laeng a lote ken ni Ben, a nakaammo iti umuna a panaglako ngem isu ti umuna a nagrehistro. Maitunos iti Rosaroso, ti panagrehistro ni Ben iti bad faith ket kasla awan ti panagrehistro, ket ni Mara ti addaan nasaysayaat a karbengan.

Nagawid ni Rosa manipud iti ballasiw-taaw ket nasarakanna ti maysa a pamilia nga agnanaed iti kalapaw iti lotena. Sililimed a simrekda idi sumagmamano a bulan. Saanna a mabalin a rebbaen a bukbukodna ti kalapaw, ta napukawen ti possession; iti sidong ti Article 429 ken German Management, masapul a mapan isuna iti korte, a mangrugi iti barangay conciliation no kasapulan dayta dagiti alagaden.

Ti lote ni Nilo ket awan ti dalanna nga agturong iti kalsada, ket ti kaababaan a dalan ket lumasat iti tienda ti kaarrubana. Iti sidong ti Article 649 ken Quimen, mabalin a maikabil ti dalan iti lugar a kabassitan ti pannakadangranna, kas iti bassit nga ad-adda nga atiddog a paset iti igid ti beddeng, ket ni Nilo ti agbayad iti indemnity.

Agdepende dagiti kaso maipapan iti daga kadagiti dokumento, petsa ken umiso a panangpili iti kaso. Agsapulka iti legal a tulong sakbay a gumatangka iti daga nga adda agnanaed a sabsabali, no adda riri maipapan iti panaglako wenno titulo, no adda agkedked a pumanaw iti sanikuam, ken sakbay nga agpirmaka iti partition wenno deed. Adda dagiti kaso a masapul a maipila iti uneg ti maysa a tawen. No saanmo a kaya ti agbayad iti abogado, kitaem ti Libre a legal help iti Filipinas.