Quimen v. Court of Appeals (1996): Right of Way

Tinawid da Anastacia Quimen ken dagiti kabsatna a lallaki ken babai ti daga idiay Pandi, Bulacan, ket binibingayda. Ti kaaduan kadagiti paset ket nakasango iti kalsada ti munisipio. Ti paset ti maysa a kabsatda a lalaki ket adda iti likud dagiti dadduma ket awan ti ruanganna iti kalsada. Binagiana daytoy iti dua a babassit a lote.

Idi 1982, ni Yolanda Q. Oliveros, maysa a kaanakan, ket ginatangna ti maysa kadagitoy a lote iti uneg manipud iti uncle-na babaen ken ni Anastacia, nga isu idi ti administrator-na. Sigun ken ni Yolanda, nagduaduaan isuna gapu ta awan ti ruangan ti lote iti public road. Inkari ni Anastacia nga ikkanna isuna iti right of way iti abay a sanikuana iti P200.00 iti tunggal square meter. Nangipatakder ni Yolanda iti balay ket inusarna ti paset ti daga ni Anastacia kas dalanna nga agturong iti kalsada. Ngem idi indiaya ni Yolanda ti bayad, saan nga inawat ni Anastacia ti bayad ket kalpasanna pinaritanna isuna a lumasat.

Idi 1986, ginatang ni Yolanda ti maikadua a lote iti uneg, nga adda iti likud ti sanikua ti amana. Pinalubosan isuna dagiti nagannakna a mangusar iti dalan iti abay ti balayda nga awan bayadna. Ngem nagpatingga dayta a dalan iti likud ti tienda ti amana, a naaramid iti natibker a materiales ken nangsakup iti sibubukel a sango ti lotena, isu a saan a nalaka a madanon ti kalsada manipud sadiay.

Dinarum ni Yolanda ti right of way iti sanikua ni Anastacia. Iti inspeksion, nasarakan a ti maisingasing a dalan ket agturong iti igid ti lote ni Anastacia, maysa a metro ti kaakaba ken agarup lima a metro ti kaatiddog, tapno lawlawenna ti tienda. Awan ti manglapped iti dayta malaksid iti maysa a kayo nga avocado. Inwaksi ti trial court ti kaso, ket kinunana a nalaklaka nga atiddogen ti adda a nalinteg a dalan babaen ti panangikkat iti paset ti tienda a manglapped iti dayta. Binaliktad ti Court of Appeals ket inted ken ni Yolanda ti right of way iti sanikua ni Anastacia. Nag-apela ni Anastacia.

Addaan kadi ni Yolanda iti karbengan iti compulsory right of way iti sanikua ni Anastacia, ken ti maisingasing a dalan a maysa a metro ti kaakaba ken lima a metro ti kaatiddog kadi ti umiso a lugar para iti dayta, uray no saan a dayta ti kaababaan a dalan?

Saan nga inaprobaran ti Supreme Court ti petition ni Anastacia ket inanamonganna ti Court of Appeals.

Ania ti right of way. Inladawan ti Korte ti right of way kas pribilehio a lumasat iti sanikua ti sabali no ti daga ti maysa ket nalikmut kadagiti sabali a sanikua nga awan ti umanay a ruangan iti public highway. Babaen ti Article 649 ti Civil Code, ti akinkukua ti nalikmut a daga ket mabalin nga agkiddaw iti right of way iti kaarruba a daga kalpasan a bayadanna ti umiso nga indemnity. Ti boluntario a tulagan ti dua, sigun iti Korte, ket nagbalinen a legal easement.

Ti uppat a requisites. Inlista ti Korte dagiti kasapulan para iti valid a panangted iti right of way: (a) nalikmut ti sanikua kadagiti sabali a sanikua nga awan ti umanay a ruangan iti public highway; (b) nakasagana ti akinkukua a mangbayad iti umiso nga indemnity; (c) saan a gapu kadagiti bukod nga aramid ti akinkukua ti pannakaisinana; ken (d) ti right of way a kiddawen ket adda iti lugar a kabassitan ti dangranna iti sanikua a labasanna. Adda amin nga uppat. Nalikmut ti daga ni Yolanda, inkarina a bayadan ti P200.00 iti tunggal square meter a kas nagtulaganda, saan nga isuna ti nakagapuan ti pannakaisina, ken ti dalan ti kabassitan ti dangranna.

Umuna ti kabassitan a dangran ngem ti kaababaan a distansia. Kuna ti Article 650 ti Civil Code a ti right of way ket maikabil iti lugar a kabassitan ti dangranna iti daga a labasanna ken, no maitunos iti dayta a pagalagadan, iti lugar a kaababaan ti distansia nga agturong iti highway. Kinuna ti Korte a "least prejudice prevails over shortest distance." Masansan a ti kaababaan a dalan ti kabassitan ti dangranna, ngem saan a kanayon, kas iti no adda permanente a pasdek a manglapped. No saan a maaramid a sangsangkamaysa ti dua, "the way which will cause the least damage should be used, even if it will not be the shortest."

Ti kayo, saan a ti tienda. No inusar ti dalan ti ama, kasapulan koma ti panangrebba iti tienda a naaramid iti natibker a materiales. Ti dalan iti lote ni Anastacia ket bassit a naat-atiddog ken kasapulan laeng ti panangpukan iti maysa a kayo nga avocado. Kinuna ti Korte a ti maikadua a pagpilian ket "should be preferred."

Kalikaguman ti compulsory right of way a ti sanikua ket nalikmut nga awan ti umanay a ruangan iti public highway, a bayadan ti akinkukua ti umiso nga indemnity, a saan nga aramid ti akinkukua ti pannakaisina, ken a ti dalan ket adda iti lugar a kabassitan ti dangranna iti servient property; umuna ti kabassitan a dangran ngem ti kaababaan a distansia no saan nga agtunos ti dua.

Iti Quimen, ti nalikmut a lote ket naggapu iti daga ti pamilia a nabingay kadagiti tagatawid, ket awan ti sango dagiti lote iti likud iti kalsada. Ilawlawag ti kaso no sadino ti pakaikabilan ti right of way. Ti akinkukua ti daga a labasan ket saan a mabalin a pilitenna ti "kaababaan" a dalan no ad-adu ti dangranna, ken ti akinkukua ti nalikmut a daga ket masapul nga agbayad para iti dalan. No ti akinkukua met laeng ti nakagapuan ti pannakaisina, kuna ti Article 649 a saan a compulsory ti easement.

Kitaen ti right of way easement no kasano a kiddawen ken bayadan ti right of way.

Inaramid a pagarigan: Gimmatang ni Bea iti lote iti likud ti tallo a balay nga awan ti dalan nga agturong iti kalsada. Iti lote ti maysa a kaarruba, adda konkreto a garahe a manglapped iti kaababaan a dalan. Ti lote ti sabali a kaarruba ket nawaya, nga addaan laeng iti sumagmamano a mula iti igid. Babaen ti Quimen, mabalin nga ikabil ti korte ti dalan iti igid ti nawaya a lote, uray no bassit a naat-atiddog, gapu ta basbassit ti dangranna. Masapul a bayadan ni Bea ti umiso nga indemnity.

Basaen ti sibubukel a desision iti Supreme Court E-Library (adda ti link kadagiti source iti baba). Para iti riri maipapan iti daga wenno balay (real property), kitaen ti sadino ti pakasarakan iti tulong legal.