Masapul Kadi a Mapan iti Barangay Sakbay nga Agipila iti Kaso?

Kuna ti Section 408 nga addaan ti Lupon ti tunggal barangay iti turay "to bring together the parties actually residing in the same city or municipality for amicable settlement of all disputes" (a mangurnong kadagiti partido a pudno nga agnaed iti isu met laeng a siudad wenno munisipio tapno agtulagda a natalna iti amin a riri), malaksid kadagiti nailista ti linteg (kitaem iti baba).

Kalpasanna, ikeddeng ti Section 412(a) ti alagaden. Awan ti reklamo wenno kaso maipapan iti banag nga adda iti turay ti Lupon a mabalin a maipila a dagus iti korte wenno iti sabali nga opisina ti gobierno, malaksid no:

• adda panagsasarak dagiti partido iti sanguanan ti Lupon chairman (ti Punong Barangay) wenno ti pangkat (ti conciliation panel a buklen ti tallo a miembro), ken
• awan ti nagtulagan, kas sertipikaran ti Lupon wenno pangkat secretary ken paneknekan ti chairman, wenno na-repudiate ti settlement.

Kas pagarigan, ti riri dagiti agkaarruba iti isu met laeng nga ili maipapan iti bassit nga utang wenno saan a nabayadan nga upa ket gagangay a ditoy a mangrugi. Mabalin nga aramiden ti reklamo "orally or in writing" (babaen ti sao wenno naisurat) iti Lupon chairman ti barangay (Section 410(a)). Mailawlawag dagiti sumaruno nga addang iti Barangay hearing process.

Ikeddeng ti Section 409 ti venue (lugar):

• no agpadakayo nga agnaed iti isu met laeng a barangay: dayta a barangay;
• no agnaedkayo kadagiti nagduma a barangay ti isu met laeng a siudad wenno munisipio: ti barangay a pagnanaedan ti respondent (wenno aniaman kadagiti respondent), a pilien ti complainant;
• no maipapan ti riri iti real property (daga wenno balay): ti barangay a yan ti property, wenno ti kaaduan a pasetna;
• no nangrugi ti riri iti trabaho wenno iti eskuelaan: ti barangay a yan ti pagtrabahuan wenno eskuelaan.

Masapul nga itag-ay ti objection iti venue bayat ti mediation iti sanguanan ti Punong Barangay. No saan, ma-waive dayta.

Ilista ti Section 408 dagiti riri a saan a mabalin nga alaen ti Lupon:

• ti maysa a partido ket ti gobierno wenno ahensia ti gobierno;
• ti maysa a partido ket public officer wenno empleado ti gobierno, ken maipapan ti riri iti opisial a trabahona;
• dagiti krimen a madusa iti pannakaibalud a nasurok ngem maysa a tawen wenno multa a nasurok ngem P5,000;
• dagiti krimen nga awan ti pribado a biktima (private offended party);
• dagiti riri maipapan iti real property kadagiti nagduma a siudad wenno munisipio, malaksid no agtunos dagiti partido nga agtulag iti sanguanan ti Lupon;
• dagiti partido nga agnaed kadagiti barangay ti nagduma a siudad wenno munisipio, malaksid no agkaarruba dagiti barangay ken agtunos dagiti partido;
• dadduma pay a kita ti riri nga ikeddeng ti Presidente.

Ipalubos met ti Section 412(b) a dumiretso ka iti korte:

• no naibalud ti akusado;
• no maysa a tao ket naikkatan iti wayawayana ken masapul ti habeas corpus case;
• no naikadua ti kaso kadagiti provisional remedy kas iti preliminary injunction, attachment, delivery of personal property wenno support pendente lite (suporta bayat nga agtultuloy ti kaso);
• no mabalin a saanen a maipila ti kaso gapu iti statute of limitations (dandanin malpas ti taning ti panagipila).

Naisangsangayan a kaso ti violence against women and their children (VAWC). Kuna ti Section 33 ti RA 9262 a ti Sections 410 agingga iti 413 ti Local Government Code, dagiti alagaden maipapan iti barangay mediation, conciliation ken arbitration, ket saan a maiyaplikar kadagiti kaso babaen dayta a linteg. Kitaem ti Kasano ti panagipila iti VAWC case.

Saan pay a nalawag daytoy. Saan nga iraman ti Code dagiti krimen a madusa iti nasurok ngem maysa a tawen a pannakaibalud wenno multa a nasurok ngem P5,000. Naisurat dayta a limitasion idi 1991. Kalpasanna, pinangato ti Republic Act No. 10951 (2017) ti adu a multa iti Revised Penal Code. Kas pagarigan, ti unjust vexation (saan a nainkalintegan a panangriribuk) ket mabalin itan a madusa iti multa agingga iti P40,000 (Article 287 kas na-amend). No basaen a kas naisurat, dadduma a nalag-an a krimen ket mabalin a saanen nga adda iti turay ti Lupon. Awan ti nasarakanmi a desision ti Supreme Court wenno opisial nga alagaden a mangsungbat iti daytoy. Damagem iti barangay wenno iti prosecutor's office no kasano ti panangtratoda iti kasom.

Mabalin a ma-dismiss ti kaso gapu ta premature, ngem no laeng agreklamo iti umno a tiempo ti sabali a partido.

Iti Bonifacio Law Office v. Bellosillo (2002), inadaw ti Supreme Court ti Administrative Circular No. 14-93-na: ti kaso a naipila nga awan ti umuna a barangay conciliation ket mabalin a ma-dismiss no ikiddaw ti defendant, wenno mabalin a suspenden ti korte ket ipatulodna iti barangay.

Iti Aquino v. Aure (2008), kinuna ti Korte a ti barangay conciliation "is not a jurisdictional requirement". Kayatna a sawen, ti panangilabas iti dayta ket saanna nga ikkaten ti turay ti korte iti kaso. Ti defendant iti dayta a kaso ket intag-ayna laeng ti isyu iti pre-trial ken iti position paper. Kinuna ti Korte a rumbeng nga intag-ayna dayta iti Answer-na, isu a na-waive ti objection ket intuloy ti kaso.

Adda met ti kabaliktadna. Iti sidong ti maudi a paragraph ti Section 408, mabalin nga ipatulod ti korte iti Lupon tapno agtulag ti kaso a saan a kriminal nga adda iti ruar ti turay ti Lupon, iti aniaman nga oras sakbay ti trial.

Saan, ken saanmo a mabalin ti mangyeg. Kuna ti Section 415 a dagiti partido "must appear in person without the assistance of counsel or representative" (masapul nga umayda a personal nga awan ti abogado wenno pannakabagi). Dagiti menor de edad ken incompetent ket mabalin a tulongan ti asideg a kabagianda a saan nga abogado.

Inaramid laeng dagitoy a pagarigan tapno maipakita no kasano ti panagandar dagiti alagaden. Saanda a balakad para iti aniaman a pudno a kaso.

Nangpabulod ni Liza iti kuarta iti kaarrubana a ni Carlo. Agpadada nga agnaed iti isu met laeng a barangay iti isu met laeng nga ili. Sakbay a darumenna tapno masingir, agreklamo nga umuna iti Punong Barangay ti barangayda, babaen ti sao wenno naisurat (Sections 409(a) ken 410(a)). Makapan laeng iti korte no awan ti nagtulagan ken sertipikaran ti secretary dayta (Section 412(a)).

Agnaed ni Ramon iti maysa a barangay ti Quezon City. Ti lalaki a ireklamona ket agnaed iti sabali a barangay ti isu met laeng a siudad. Agipila ni Ramon iti barangay ti respondent (Section 409(b)). No iti sabali a siudad ti pagnanaedan ti lalaki, iti barangay a saan a kaarruba ti barangay ni Ramon, awan koma ti turay ti Lupon (Section 408(f)).

Dinarum ni Ana ni Ben iti korte a saan nga immuna a napan iti barangay. Nangipila ni Ben iti Answer-na ket saanna nga intag-ay dayta. Segun iti Aquino v. Aure, saannan a maitag-ay dayta inton madamdama tapno ma-dismiss ti kaso.

No awan ti nagtulagan, mangted ti secretary iti certificate to file action, nga ikabilmo iti kasom iti korte. Ilista ti barangay conciliation timeline ti tunggal addang ken ti legal a panawenna. Para kadagiti parikut iti kaarruba, kitaem met ti Naariwawa a kaarruba: sadino ti pagreklamuan. Para kadagiti serbisio ti barangay iti sapasap, kitaem dagiti barangay guide-mi.

Saan a para iti mismo nga addang iti barangay, ta saan a maipalubos ti abogado sadiay. Makisaritaka iti abogado sakbay dayta nga addang no saanmo nga ammo no adda iti sakup ti riri-yo, no asidegen ti taning ti panagipila ti kasom, wenno no masapulmo ti naganat a tulong ti korte kas iti injunction. Makisaritaka iti abogado kalpasanna no makaawatka iti certificate to file action ken planuem ti agdarum, wenno no dinarumdaka.

No saanmo a kabaelan ti agbayad iti abogado, kitaem ti Libre a legal help iti Pilipinas para iti Public Attorney's Office (PAO) ken dadduma pay a pagpilian.