Mabalin Kadi nga Ilako ti Co-Owner ti Share-na iti Natawid a Daga?

No matay ti maysa a tao ket ad-adu ngem maysa ti tagitawidna, kuna ti Article 1078 a sakbay ti partition, "the whole estate of the decedent is... owned in common by such heirs, subject to the payment of debts of the deceased." Kayatna a sawen, agpada a kukua dagiti tagitawid ti intero a sanikua, ngem masapul nga umuna a mabayadan dagiti utang ti natay. Ilawlawag ti Article 484 ti co-ownership kas panagbalin a makinkukua iti "an undivided thing or right" dagiti nadumaduma a tao. No saan a mapaneknekan ti sabali, maipagarup a agpapada dagiti share (Art. 485).

Isu nga agingga a saan pay a mabingay ti estate, babaen ti extrajudicial settlement wenno iti korte, awan ti kabsat a makinkukua iti naituding a paset ti lote. Paset ti intero ti kukua ti tunggal maysa. No kasano kadakkel ti tunggal paset, agpannuray dayta kadagiti alagaden iti Siasino ti agtawid no awan ti will?

Kuna ti Article 493:

Iti nalaka a pannao: mabalin nga ilako ti maysa a kabsat ti "share-na", ngem ti gimmatang ti sumukat kenkuana kas co-owner. Saan a mabalin nga alad ti gimmatang ti maysa a suli ti lote agingga nga awan pay ti partition. Iti Rebusquillo v. Spouses Gualvez (2014), kinuna ti Supreme Court a ti maysa a co-heir "did not have the absolute ownership of the subject property but only an aliquot portion," isu a dayta laeng a paset ti mabalinna nga iyallatiw.

Wen, no nailako ti share iti tao nga saan a paset ti co-ownership. Adda dua nga agpada nga alagaden:

• Dagiti co-heir, sakbay a mabingay ti estate (Article 1088): mabalin a sukatanda ti gimmatang babaen ti panangisubli iti presio, "within the period of one month from the time they were notified in writing of the sale by the vendor." Kayatna a sawen, iti uneg ti maysa a bulan manipud iti naisurat a pakaammo ti nangilako.
• Dagiti co-owner iti sapasap (Articles 1620 ken 1623): mabalin nga i-redeem (gatangen manen) ti maysa a co-owner dagiti share a nailako iti maikatlo a tao. No nangato unay ti presio, ti laeng nainkalintegan a presio ti bayadan ti mangi-redeem. No dua wenno ad-adu a co-owner ti kayat nga agredeem, ag-redeemda maibatay iti kadakkel ti share-da.

Ti Article 1623 ti mangikeddeng iti panawen ken mangsalaknib kadagiti co-owner iti Registry of Property:

Iti nalaka a pannao: tallopulo nga aldaw manipud iti naisurat a pakaammo, ken saan a mairehistro ti deed of sale no awan ti affidavit ti nangilako a nangited iti written notice kadagiti amin a mabalin nga agredeem.

Saan. Iti Cua v. Vargas (2006), inlako ti dadduma a tagitawid dagiti share-da iti maysa a lote iti maysa a gumatang, ket kinuna ti maysa kadagiti dadduma a tagitawid nga idi laeng rebrebbaenda ti daan a balay iti lote a naammuanna dayta. Kinuna ti umuna a dua a korte nga umanayen nga ammo dagiti dadduma a tagitawid ti panaglako. Saan nga immanamong ti Supreme Court: "there is a need for written notice to start the period of redemption." Innayonna a "the method of notification remains exclusive, there being no alternative provided by law," ken dagiti tagitawid a nangilako ti addaan iti pagrebbengan a mangipatulod iti written notice. Gapu ta awan pulos ti naipatulod a written notice, mabalin pay laeng nga i-redeem dagiti dadduma a tagitawid dagiti share.

Saan nga ibaga daytoy a panid no ti maysa a mensahe, kas iti text wenno chat, ket maibilang a written notice: saan a sungbatan dagiti desision a nabasami dayta. Agdamagka iti abogado.

Wen. Kuna ti Article 494:

Mabalin nga agtutunos dagiti co-owner a saan a bingayen ti property agingga iti sangapulo a tawen, ken mabalinda a paatiddogen dayta babaen ti baro a katulagan. Mabalin nga iparit ti donor wenno ti tao a mangar-aramid iti will ti partition agingga iti duapulo a tawen (Arts. 494 ken 1083). Maaramid ti partition babaen ti katulagan wenno iti korte (Art. 496).

No saan a mabingay ti property a saan a mapukaw ti serbina, kas iti bassit a balay, mabalin nga agtutunos dagiti co-owner nga alaen ti maysa kadakuada ket bayadanna dagiti dadduma. No saanda nga agtutunos, kuna ti Article 498 nga "it shall be sold and its proceeds distributed", kayatna a sawen, mailako ken mabingay ti nagbalinanna.

• Mabalin nga usaren ti tunggal co-owner ti property, basta saanna a madangran ti co-ownership wenno lapdan dagiti dadduma a mangusar (Art. 486).
• Mabalin a kiddawen ti tunggal co-owner kadagiti dadduma a tumulongda iti gastos ti panangtaripato ken kadagiti buis (Art. 488).
• Awan ti co-owner a mabalin nga agbalbaliw iti property no awan ti pammalubos dagiti dadduma, uray no agpapada a magunggonaanda. No nalawag a makadangran iti pagsayaatan ti amin ti panagkedked, mabalin a mangted ti korte iti remedio (Art. 491).
• Mabalin nga agidatag ti aniaman a co-owner iti ejectment case (kaso a panangpaadayo) (Art. 487).
• Inton partition, agkukuentaan dagiti co-owner maipapan kadagiti gunggona a naawatda ken gastos a binayadanda (Art. 500).
• Saan a mabalin nga agbalin a kakaisuna a makinkukua ti maysa a co-owner babaen ti prescription bayat a bigbigenna, nalawag man wenno saan, ti co-ownership (Art. 494).

Dagitoy ket inaramid laeng a pagarigan tapno maipakita no kasano nga agandar ti alagaden. Saanda a balakad para iti aniaman a pudno a kaso.

Ni Rico ken dagiti tallo a kabsatna a babbai ket nagtawid iti lote a saan pay a nabingay. Inlako ni Rico ti maysa a kakapat a sharena iti kaarrubada ket iti sao laeng nga imbagana kadagiti kabsatna, "nailakok metten." Maibatay iti Article 1088 ken Cua v. Vargas, saan pay a nangrugi ti maysa a bulan a panawen, gapu ta saan pulos a nangted ni Rico iti written notice. Mabalin pay laeng a sukatan dagiti kabsatna ti kaarruba babaen ti panangbayad kenkuana iti presio.

Dua a co-owner ti natawid a balay ti kayat a mangilako iti dayta; agkedked ti maikatlo. Mabalin nga agkiddaw ti aniaman a co-owner iti partition iti aniaman nga oras (Art. 494). Saan a mabingay ti balay, isu a no saanda nga agtutunos a gatangen ti maysa ti share dagiti dadduma, mailako dayta ket mabingay ti presio (Art. 498).

Ni Elena ket agnaed iti balay ti pamilia a pagtitinnaganda dagiti kabsatna a lallaki. Mabalinna nga usaren dayta ngem saanna a mabalin a serraan ti ruangan kadakuada (Art. 486). Inton mabingay ti property, maibilang dagiti gunggona a naawatna (Art. 500).

Adu a riri dagiti kabagian nga agnaed iti isu met laeng a siudad wenno ili ti masapul nga umuna a mapan iti barangay. Para kadagiti riri maipapan iti real property (daga ken balay), kuna ti Section 409(c) ti Local Government Code a maidatag ti kaso iti barangay a yan ti property, wenno ti dakdakkel a paset daytoy. Kitaem ti Masapul kadi nga umuna a mapanak iti barangay? No panpanunoten ketdi ti maysa a nagannak nga iyallatiw ti daga kadagiti annakna bayat a sibibiag, kitaem ti Donation wenno panaglako ti property kadagiti annak.

Makisaritaka iti abogado sakbay a gumatangka iti share ti natawid a daga, sakbay nga ilakom ti bukodmo a share, ken dagus a maammuam nga inlako ti maysa a co-heir iti ganggannaet, gapu ta mabalin a ababa ti panawen ti redemption no naited ti written notice. Matulongannaka met ti abogado iti kaso ti partition wenno iti riri no siasino ti nangusar iti property.

No saanmo a kabaelan ti agbayad iti abogado, kitaem ti Libre a legal a tulong iti Pilipinas para iti Public Attorney's Office (PAO) ken dadduma pay a pagpilian. Para iti intero a topiko, kitaem ti Panagtawid iti Pilipinas.