Right of Way iti Filipinas: Lote nga Awan ti Dalan a Rummuar
Napardas a sungbat
Wen, mabalin a dumawat iti right of way ti akinkukua ti lote nga awan ti dalan a rummuar. Babaen ti Article 649 ti Civil Code, ti akinkukua ti daga a nalikmut iti daga ti sabsabali a tattao, nga awan ti umanay a dalan nga agturong iti public road, ket mabalin a dumawat iti pagnaan iti sanikua ti kaarruba kalpasan nga agbayad iti umiso nga indemnity. Ti dalan ket maikabil iti paset a kabassitan ti dadael iti kaarruba, uray no saan a kaababaan. Awan ti right of way no ti akinkukua a mismo ti nangisina iti lote babaen ti bukodna nga aramid.
Kaano a mabalin a dumawat iti right of way?
Ti right of way ket maysa nga easement: maysa a dagsen iti maysa a sanikua (ti "servient estate") para iti pagimbagan ti sabali a sanikua a kukua ti sabali a tao (ti "dominant estate"), kas iladawan ti Article 613. Ited ti Article 649 ti kangrunaan a karbengan:
The owner, or any person who by virtue of a real right may cultivate or use any immovable, which is surrounded by other immovables pertaining to other persons and without adequate outlet to a public highway, is entitled to demand a right of way through the neighboring estates, after payment of the proper indemnity.
Iti Quimen v. Court of Appeals (1996), inlista ti Supreme Court ti uppat a kondision. Iti nalaka a sasao:
- Ti lote ket nalikmut iti dadduma a sanikua nga awan ti umanay a dalan nga agturong iti public road.
- Situtulok ti akinkukua nga agbayad iti umiso nga indemnity.
- Ti pannakaisina ket saan a gapu kadagiti bukod nga aramid ti akinkukua.
- Ti right of way a dawdawaten ket adda iti paset a kabassitan ti dadael iti sanikua ti kaarruba.
Napateg ti sao nga "adequate" (umanay). Iti Quimen, adda idin ti dalan iti daga dagiti nagannak ti nagreklamo, ngem nalapdan daytoy ti tienda iti sango, isu a saan nga umanay a pagnaan a sumrek ken rummuar.
Sadino ti pagnaan ti dalan?
Ikeddeng ti Article 650 ti urnos ti prioridad:
The easement of right of way shall be established at the point least prejudicial to the servient estate, and, insofar as consistent with this rule, where the distance from the dominant estate to a public highway may be the shortest.
Inaplikar daytoy ti Supreme Court iti Quimen. Biningay dagiti agkakabsat ti tinawidda a sanikua idiay Pandi, Bulacan, ket gimmatang ti maysa a kaanakan iti lote iti likud nga awan ti dalan nga agturong iti kalsada. Ti kaababaan a dalan nga agturong iti kalsada ket kayatna a sawen ti panangikkat iti paset ti tienda ti amana, a naaramid iti nalagda a material. Imbes a dayta, inanamongan ti Korte ti pagnaan nga agarup maysa a metro ti lawana ken lima a metro ti kaatiddogna iti igid ti lote ti ikitna, a ti laeng lapped ket maysa a kayo nga avocado. Kinunana a "least prejudice prevails over shortest distance."
Mano ti masapul a bayadam?
Depende iti kita ti pagnaan (Article 649):
- Permanente a pagnaan, a mausar iti amin a tiempo: ti pateg ti daga a maaramat ken ti kantidad ti dadael iti sanikua ti kaarruba.
- Pagnaan laeng tapno mamula ti daga ken maapit dagiti mulana, nga awan ti permanente a dalan: bayad ti dadael.
Awan ti ited ti Civil Code a kantidad iti piso; ti kantidad ket depende iti daga ken iti dadael. No permanente ti right of way, ti akinkukua a magunggonaan ti mangaramid kadagiti kasapulan a panagtarimaan ken mangisubli iti kaarruba iti maitutop a paset dagiti buis (Article 654).
Kasano kalawa ti right of way?
Awan ti naikeddeng a lawa para iti kadawyan a right of way. Kuna ti Article 651:
The width of the easement of right of way shall be that which is sufficient for the needs of the dominant estate, and may accordingly be changed from time to time.
Isu a no ti dalan ket masapul a makastrek ti kotse, tricycle wenno dagiti agnagna laeng, depende dayta iti kasapulan ti lote, ket ti korte ti mangikeddeng a maibatay iti ebidensia.
Kasano no ti lote ket naggapu iti partition ti pamilia wenno iti panaglako?
No kasta, ti naglako, ti sabali a partido iti exchange (panagsinnukat) wenno ti co-owner a ti dagana ti manglikmut iti lote ket masapul a mangted iti right of way nga awan bayadna. Kuna ti Article 652:
Whenever a piece of land acquired by sale, exchange or partition, is surrounded by other estates of the vendor, exchanger, or co-owner, he shall be obliged to grant a right of way without indemnity.
No ti lote ket naawat kas simple a donation, ti nangawat ti mangbayad iti indemnity iti donor (Article 652). Para kadagiti pagalagadan maipapan iti panagbingay ti tinawid a daga, kitaen ti Mabalin kadi nga ilako ti co-owner ti bingayna?
Mabalin kadi a maibus ti right of way?
Wen. Babaen ti Article 655, no ikappeng ti akinkukua ti lote iti sabali a lote a nakasango iti public road, wenno no maluktan ti baro a kalsada a mangted iti dalan, mabalin nga ipakaasi ti kaarruba a maibus ti easement ket isublina ti inawatna kas indemnity. Ti baro a dalan nga agturong iti kalsada ket masapul a mangtungpal iti kaaduan ti kasapulan ti lote (substantially).
Adda sabali a temporario a pagalagadan para iti panagbangon. No kasapulan unay nga ibiahe dagiti material iti daga ti kaarruba, wenno mangipatakder iti scaffolding sadiay, tapno mangbangon wenno mangtarimaan iti building, masapul a palubosan ti kaarruba kalpasan a maawatna ti bayad ti dadael (Article 656).
Kasano daytoy iti pudno a biag?
Dagitoy ket inaramid laeng a pagarigan tapno maipakita no kasano nga agandar ti pagalagadan. Saanda a balakad para iti aniaman a pudno a kaso.
Gimmatang ni Bea iti lote iti likud ti tallo a balay, nga awan ti dalan nga agturong iti kalsada. Mabalinna a dawaten ti right of way iti daga ti kaarruba, nga agbayad iti pateg ti paset ti daga ken iti aniaman a dadael (Art. 649). Ti dalan ket maikabil iti paset a kabassitan ti dadael kadagiti kaarruba, uray no ad-adda nga atiddog (Art. 650; Quimen).
Biningay ni Carlo ken dagiti kabsatna a babbai ti daga dagiti nagannakda, ket ti paset ni Carlo ket nalikmut kadagiti paset dagiti kabsatna. Masapul nga ikkanda isuna iti right of way nga awan bayadna (Art. 652).
Inlako ni Dodong ti sango a paset ti dagana ket inidulinna ti likud, nga awan ti pagrummuaran. Gapu ta ti pannakaisina ket gapu iti bukodna nga aramid, saanna a mapilit ti kaarruba a mangted kenkuana iti right of way (Art. 649).
Sadino ti pangrugian ti pagsusupiatan maipapan iti right of way?
Kadawyan, iti barangay. Babaen ti Local Government Code, kaaduan kadagiti pagsusupiatan dagiti tattao nga agnanaed iti isu met laeng a siudad wenno munisipio ket masapul nga agdaan iti barangay conciliation sakbay ti kaso iti korte (Sections 408 ken 412). Para kadagiti pagsusupiatan maipapan iti sanikua, kuna ti Section 409(c) a dagitoy ket "brought in the barangay where the real property or the larger portion thereof is situated."
Kitaen ti Masapul kadi a mapanak iti barangay nga umuna? ken Proseso ti hearing iti barangay. No awan ti mapagtulagan, mabalin nga agipila ti akinkukua iti kaso iti korte. Dagiti pagsusupiatan dagiti agkaarruba maipapan iti ariwawa ket agsurot iti kapada nga addang: kitaen ti Reklamo maipapan iti naariwawa a kaarruba.
Kitaem met ti panid ti topiko maipapan iti riri ti daga ken sanikua.
Kaano a masapul ti abogado?
Ti kaso maipapan iti right of way ket depende kadagiti survey, iti pannakaurnos dagiti lote, ken iti ebidensia maipapan iti dadael ken pateg. Makisarita iti abogado sakbay nga agpirmaka iti aniaman a katulagan maipapan iti dalan wenno presio, no lapdan ti kaarruba ti pagnaan a pagpannurayam, wenno no mangted ti barangay iti certificate a mangpalubos kenka a mapan iti korte. Mabalin met a kitaen ti abogado no ti lote ket naisina gapu iti panaglako wenno partition, a mangbaliw no siasino ti masapul a mangted iti pagnaan ken no libre daytoy.
No saanmo a kaya ti agbayad iti abogado, kitaen ti Libre a legal help iti Filipinas para iti Public Attorney's Office (PAO) ken dadduma pay a pagpilian.
Ania a desision ti Supreme Court ti mainaig?
Kadawyan a saludsod
Kasano kalawa ti masapul a right of way?
Awan ti naikeddeng a lawa ti Civil Code para iti kadawyan a right of way. Kuna ti Article 651 a masapul nga umanay daytoy iti kasapulan ti lote a magunggonaan, ket mabalin a mabaliwan no kasapulan. Ti korte ti mangikeddeng iti lawa a maibatay kadagiti pasamak.
Masapul kadi nga agbayadak para iti right of way?
Wen, kas pagalagadan. Para iti permanente a dalan, kuna ti Article 649 a ti indemnity (bayad) ket ti pateg ti daga a maaramat ken ti dadael iti sanikua ti kaarruba. Ti right of way a naited iti uneg ti sale, exchange wenno partition ket maysa a laksid (Article 652).
Kanayon kadi a ti kaababaan a dalan ti mapili?
Saan. Iyun-una ti Article 650 ti paset a kabassitan ti dadael iti kaarruba. Iti Quimen v. Court of Appeals (1996), kinuna ti Supreme Court a ti least prejudice ket ad-adda a napateg ngem ti shortest distance.
Mabalin kadi a lapdan ti kaarrubak ti dalan nga us-usarek iti adu a tawen?
Depende no ti right of way-mo ket gapu iti katulagan wenno babaen ti Civil Code. Adda laeng ti compulsory right of way no matungpal dagiti kondision ti Article 649 ken nabayadan ti indemnity. Agsaludsod iti abogado, ket mangrugi iti barangay no sakupenna ti pagsusupiatan.
Mabalin kadi a dumawatak iti right of way no inlakok ti sango ti bukodko a lote?
Saan. Kuna ti Article 649 a saan a compulsory ti easement no ti lote ket naisina gapu kadagiti bukod nga aramid ti akinkukua.
Mabalin kadi a maikkat ti right of way no madamdama?
Wen. Babaen ti Article 655, no maaddaan ti lote iti bukodna a dalan nga agturong iti public road a mangtungpal iti kaaduan ti kasapulanna, mabalin nga ipakaasi ti kaarruba a maibus ti easement, ket isublina ti indemnity nga inawatna.
Pangkabaruan laeng nga impormasion daytoy, saan a legal a pammagbaga. Para iti kasoyo, agsaludsod iti abogado, iti Public Attorney's Office (PAO) wenno iti ahensia.
Nakatulong kadi daytoy a page?