Pagbaligya sang Conjugal Property Pagkatapos Mapatay ang Asawa

Para sa absolute community of property, ang regime sang kalabanan sang kasal nga ginhimo suno sa Family Code nga wala sang prenup (Article 75):

Para sa conjugal partnership of gains, nga default sa mga kasal nga ginhimo suno sa Civil Code antes nag-epekto ang Family Code (Civil Code Article 119), ukon kon amo ini ang ginpili sa prenup:

Upod sa "disposition" ang pagbaligya ukon donasyon. Upod sa "encumbrance" ang mortgage.

Para mahibal-an kon diin nga regime ang nagaaplikar sa isa ka kasal, tan-awa ang Absolute community vs conjugal partnership. Kon wala sang prenup, ang petsa sang kasal ang nagadesisyon. Para sa kabilugan nga paathag sang mga property regime, tan-awa ang pagkabutang sang mag-asawa: sin-o ang tag-iya sang ano sa kasal.

Ginabutang sang Article 129 ang mga tikang para sa conjugal partnership. Nagasugod ini sa inventory "listing separately all the properties of the conjugal partnership and the exclusive properties of each spouse." (nga nagalista nga bulag sang tanan nga pagkabutang sang conjugal partnership kag sang exclusive nga pagkabutang sang kada asawa). Ginabayaran ang mga utang, kag ang nabilin ginapartihan sing patas sa bana kag asawa, luwas kon iban ang ginasiling sang marriage settlements ukon may waiver ukon forfeiture. Pagkatapos lang sini mahibal-an ang katunga sang napatay nga asawa, kag ina nga katunga nagapakadto sa iya mga manunubli, nga kasagaran nagaupod sa nabilin nga asawa.

Wala ginadumili sang layi ang bag-o nga kasal, pero ginabag-o sini ang mga rule sa pagkabutang sini. Siling sang Articles 103 kag 130 nga kon magpakasal liwat ang nabilin nga asawa nga wala nagtuman sini nga mga requirement, "a mandatory regime of complete separation of property shall govern the property relations of the subsequent marriage." (ang mandatory nga complete separation of property ang magadumala sa pagkabutang sang masunod nga kasal).

Duha ka kaso sang Supreme Court ang parte sa pagbaligya sang nabilin nga asawa nga wala anay liquidation, kag sa duha wala ginbasura ang pagbaligya. Pero sa duha, napatay ang asawa antes nag-epekto ang Family Code sang August 3, 1988, gani nagsandig ang Court sa mga kinamatarong nga naangkon na suno sa Civil Code:

• Sa *Heirs of Protacio Go, Sr. v. Servacio* (2011), napatay ang asawa sang 1987 kag ginbaligya sang bana ang isa ka bahin sang duta sang 1999. Siling sang Court nga ang pagbaligya "not necessarily void" (indi pirme void), tungod may implied co-ownership nga nagluntad kag puwede ibaligya sang bana ang iya undivided nga bahin. Ginsiling man sini nga para sa conjugal partnership nga ara na sang nag-epekto ang Family Code, "any disposition of the conjugal property after the dissolution of the conjugal partnership must be made only after the liquidation; otherwise, the disposition is void." (ang bisan ano nga disposition sang conjugal property pagkatapos natapos ang conjugal partnership dapat himuon lang pagkatapos sang liquidation; kon indi, void ini). Siling sang Court nga ang husto nga remedyo sang iban nga manunubli amo ang kaso para sa judicial partition.
• Sa *Domingo v. Spouses Molina* (2016), napatay ang asawa sang 1968 kag ang pagbaligya sang 1978. Siling sang Court nga indi nagaaplikar ang Article 130 tungod ang Family Code "without prejudice to vested rights already acquired in accordance with the Civil Code or other laws." (wala nagahalit sa mga kinamatarong nga naangkon na suno sa Civil Code ukon iban nga layi).

Wala sang desisyon nga ginbasa para sa sini nga pahina nga nag-aplikar sang Articles 103 kag 130 sa kamatayon pagkatapos nag-epekto ang Family Code. Gani wala ginasiling sang sini nga pahina nga balido ang pagbaligya nga wala liquidation pagkatapos sang bag-o lang nga kamatayon, bisan sa bahin lang sang nagbaligya. Ang tinaga sang layi amo nga ang sina nga pagbaligya "shall be void".

Para sa pagbaligya ukon mortgage nga ginhimo sang isa ka asawa nga wala sang consent sang isa samtang buhi pa ang duha, ang rule yara sa Article 124 kag sa kaso nga Homeowners Savings v. Dailo. Wala gin-aplikar sang sina nga kaso ang Article 130.

Ang liquidation sang pagkabutang sang mag-asawa ginahimo upod sa pag-areglo sang estate sang napatay nga asawa. Kon wala sang testamento kag wala sang utang kag ang tanan nga manunubli sa husto na nga edad (ukon husto ang pagrepresentar sa mga menor de edad), ginatugutan sang Rule 74 sang Rules of Court ang mga manunubli nga partihon ang estate paagi sa public instrument nga gin-file sa register of deeds, nga wala sang kaso sa korte. Tan-awa ang Extrajudicial settlement of estate kag Panubli nga wala sang testamento.

Ini mga hinimo-himo lang nga halimbawa para ipakita kon paano nagaobra ang mga rule. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Nora kag Oscar. Nagpakasal sila sang 2000 nga wala sang prenup, gani absolute community ang nagaaplikar. Napatay si Oscar sang 2024. Wala sang gin-file nga estate case. Suno sa Article 103, dapat i-liquidate ni Nora ang community property sa sulod sang isa ka tuig. Kon ibaligya niya ang duta sang mag-asawa pagkatapos sang sina nga tuig nga wala liquidation, siling sang layi nga ang pagbaligya "shall be void".

Nagpakasal liwat si Nora. Kon magpakasal liwat si Nora nga wala anay nag-liquidate, ang iya bag-o nga kasal ginadumalahan sang complete separation of property (Article 103, ulihi nga paragraph).

Pedro kag Rosa. Nagpakasal sila sang 1980, gani conjugal partnership ang nagaaplikar. Napatay si Rosa sang 2025. Anom ka bulan ang tion suno sa Article 130. Nagpirma si Pedro kag ang ila kabataan nga sa husto na nga edad sang extrajudicial settlement nga una nga nagabulag sang katunga ni Pedro sang conjugal property kag dayon nagapartihan sang katunga ni Rosa sa iya mga manunubli.

Magpakig-istorya sa abogado antes magbakal ukon magbaligya sang duta sang kasal nga tawo nga napatay na, ukon kon nabilin ka nga asawa nga may pagkabutang nga nakapangalan pa sa inyo nga duha. Malip-ot ang mga deadline sa Articles 103 kag 130, seryoso ang epekto kon malampasan ini, kag lain ang mga rule para sa kamatayon antes kag pagkatapos sang August 3, 1988. Masusi sang abogado ang titulo, ang petsa sang kasal, ang mga manunubli kag ang mga papeles sang estate tax.

Kon indi mo kaya ang abogado, tan-awa ang Libre nga bulig legal sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) kag iban pa nga kapilian.