Kasano ti Agidatag iti Labor Complaint: SEnA, DOLE ken NLRC

Iti kaaduan a kaso, wen. Nangnayon ti Republic Act No. 10396 iti alagaden iti Labor Code (Article 228 iti numerona sakbay ti renumbering idi 2015): "all issues arising from labor and employment shall be subject to mandatory conciliation-mediation." Ti labor arbiter wenno opisina ti DOLE nga addaan jurisdiction "shall entertain only endorsed or referred cases." Ipalubos ti linteg dagiti exception nga ikeddeng ti Labor Code wenno ti Secretary of Labor and Employment.

Dagiti addang iti baba ket sursuroten ti DOLE Department Order No. 107-10, dagiti alagaden ti SEnA ti 2010 a naipablaak iti Supreme Court E-Library. Mabalin a nangipablaak ti DOLE iti baro nga alagaden wenno sabali a wagas ti panagidatag manipud idi, isu a mabalin a sabali ti agdama a proseso.

Iti sidong dagiti alagaden ti 2010 (Section 6), amin dagiti isyu a taud ti trabaho ken panagempleo, karaman ti:

• pannakaikkat wenno pannakasuspinde iti trabaho;
• singir iti aniaman a gatad ti kuarta, uray ania ti kadakkelna;
• unfair labor practice;
• closure, retrenchment, redundancy ken temporary lay-off;
• kaso dagiti OFW;
• aniaman a sabali a singir a taud ti relasion ti employer ken empleado.

Dua a kita ti isyu ti maaywanan iti sabali a lugar: notice of strike wenno lockout ken preventive mediation (National Conciliation and Mediation Board), ken riri maipapan iti collective bargaining agreement wenno kadagiti personnel policy ti kompania (grievance machinery).

1. Siasino. Aniaman a nadangran a trabahador, union, grupo dagiti trabahador, wenno ti employer ket mabalin nga agidatag (Section 4).
2. Sadino. Iti aniaman a Single Entry Assistance Desk (SEAD) iti rehion a kangrunaan a pagoperaran ti employer (Section 5). Adda dagiti desk kadagiti regional branch ti NLRC ken NCMB ken kadagiti provincial ken district office ti DOLE.
3. Porma. Maisurat ti request-mo babaen ti SEAD entry form, babaen ti tulong ti receiving clerk (Section 7).
4. Conference. Timbangen ti Desk Officer ti request-mo ket awaganna dagiti dua a bangir kadagiti miting ti conciliation-mediation (Sections 8 ken 9).
5. Panawen. Malaksid no agtunos dagiti dua a bangir iti sabali, malpas ti proseso iti uneg ti 30 a calendar days (Sections 3 ken 12).

Lawlawagan ti Desk Officer dagiti isyu, kitaenna ti saad ti tunggal bangir ken mangisingasing iti pagpilian tapno agtunos (Section 9). Sumagmamano nga alagaden a rumbeng nga ammom:

• Sumangpet a personal. Masapul a sumangpet dagiti partido. Mabalin a makiraman dagiti abogado "only to render advice to parties" (Section 12).
• Saan a panagsangpet. No saan a sumangpet ti nagreklamo iti dua a naiskedyul a miting, maited ti referral. No saan a sumangpet ti employer uray naipakaammo, mabalinmo ti agkiddaw iti referral wenno baro a petsa ti miting (Section 12).
• Kumpidensial. Dagiti salaysay a naited a sikakalimed ket privileged ken saan a mausar kas ebidensia iti arbitration, malaksid kadagiti pasamak nga inanamongan dagiti dua a bangir (Section 17).
• Nasapa a panagpanaw. Mabalin a pagpatinggaen ti aniaman a bangir ti conciliation iti uneg ti 30 nga aldaw ket agkiddaw iti referral, wenno mabalin nga agtunos dagiti dua iti voluntary arbitration (Section 13; Article 228(b)).

• Settlement. Isurat ti Desk Officer ti katulagan, pirmaan dagiti dua a bangir, ket "final and binding" dayta (Section 10). Mabantayan ti panangtungpal. No saan a tungpalen ti sabali a bangir, maiyendoso ti katulagan iti NLRC tapno maipatungpal (Section 11).
• Awan ti settlement. Kalpasan ti 30 nga aldaw, mangited ti Desk Officer iti referral iti opisina nga addaan jurisdiction (Section 14). Ilista ti referral dagiti partido, dagiti saan a nasolbar nga isyu, dagiti causes of action ken ti relief a kiddawem (Section 15).

Agpannuray ti opisina iti singir. Dagiti alagaden iti baba ket dagiti daan a numero ti artikulo ti Labor Code kas binaliwan ti Republic Act No. 6715 (1989). Mabalin a nagbaliw manipud idi dagiti agdama a numeroda ken dadduma a detalye.

• Babassit a singir ti kuarta, Regional Director. Daan nga Article 129: ikeddeng ti DOLE Regional Director dagiti singir ti kuarta iti summary proceeding no awan ti singir para iti reinstatement iti complaint ken ti dagup a singir ti tunggal empleado ket saan a lumabes iti ₱5,000.
• Labor Arbiter, NLRC. Daan nga Article 217: ikeddeng dagiti labor arbiter dagiti riri maipapan iti pannakaikkat, kaso ti unfair labor practice, singir iti damages a taud ti relasion ti panagtrabaho, singir iti sueldo a nakuyog ti singir para iti reinstatement, ken dadduma a singir ti kuarta a nasurok ngem ₱5,000.
• Appeal. Daan nga Article 223: ti desision ti labor arbiter ket mabalin nga i-appeal iti NLRC iti uneg ti sangapulo a calendar days manipud iti pannakaawat. Ti employer a mang-appeal iti money award ket masapul nga agipasa iti bond a kapada ti award. Ti paset ti desision maipapan iti reinstatement ket "shall immediately be executory, even pending appeal."

Dua a naisangsangayan a kaso: dagiti riri ti kasambahay ket mapan iti DOLE Regional Office a mangsakup iti pagtrabahuan (RA 10361, Section 37), ken dagiti riri maipapan iti SSS maternity benefit ket mapan iti Social Security Commission (IRR of RA 11210, Rule VI, Section 9).

Dagitoy ket inaramid laeng a pagarigan tapno maipakita no kasano nga agandar dagiti alagaden. Saanda a balakad para iti aniaman a pudno a kaso.

Ni Joel. Nag-resign ni Joel idi May ket saan pay a nabayadan ti final pay-na idi August. Nagidatag isuna iti request for assistance iti SEnA desk iti rehion a pagoperaran ti employer-na. Iti maikadua a miting, immanamong ti employer a bayadan iti dua a hulog (installment). Pinirmaanda ti settlement, a binding. Kitaem ti giya maipapan iti final pay ken separation pay.

Ni Rina. Naikkat ni Rina nga awan ti notice ket kayatna ti agsubli iti trabahona. Saan a nagballigi ti SEnA, isu a nakaawat iti referral ket nagidatag iti kaso ti pannakaikkat iti sango ti labor arbiter. Kitaem ti remedio iti illegal dismissal.

Ni Linda. Ni Linda, maysa a kasambahay, ket saan a nabayadan iti dua a bulan a sueldo. Mapan ti riri-na iti DOLE Regional Office a mangsakup iti balay a nagtrabahuanna, a masapul nga umuna a padasen ti conciliation ken mediation. Kitaem ti panangpatingga iti panagtrabaho ti kasambahay.

Wen. Kas inyebkas ti Supreme Court ti daan nga Article 291 ti Labor Code, dagiti singir ti kuarta a taud ti panagtrabaho ket masapul a maidatag iti uneg ti tallo a tawen manipud iti panangrugi ti cause of action. Mabalin a mapukaw dagiti gatad a nabaybayagen ngem dayta. Kitaem ti kasano kabayag ti panawenmo nga agidatag iti money claim.

Mabalinmo nga agidatag iti SEnA request nga agmaymaysa. Agkiddawka iti balakad iti abogado, iti union-mo wenno iti Public Attorney's Office (PAO) sakbay a pirmaam ti settlement a mangibaybay-a kadagiti singirmo, no saan a nagballigi ti SEnA ket mapan ti kaso iti labor arbiter, wenno no agkidkiddawka iti reinstatement.

No saanmo a kabaelan ti agbayad iti abogado, kitaem ti Libre a legal a tulong iti Pilipinas.