Unsaon Pag-file og Labor Complaint: SEnA, DOLE ug NLRC

Sa kadaghanan sa kaso, oo. Ang Republic Act No. 10396 midugang og lagda sa Labor Code (Article 228 sa numbering niini ayha sa renumbering sa 2015): "all issues arising from labor and employment shall be subject to mandatory conciliation-mediation." Ang labor arbiter o opisina sa DOLE nga adunay jurisdiction "shall entertain only endorsed or referred cases." Ang balaod motugot og mga eksepsyon nga gitakda sa Labor Code o sa Secretary of Labor and Employment.

Ang mga lakang sa ubos nagsunod sa DOLE Department Order No. 107-10, ang 2010 SEnA rules nga gipatik sa Supreme Court E-Library. Basin adunay gipagawas ang DOLE nga mas bag-ong lagda o laing paagi sa pag-file sukad niadto, busa basin lahi na ang proseso karon.

Ubos sa 2010 rules (Section 6), ang tanang isyu nga gikan sa labor ug employment, lakip ang:

• termination o suspension sa trabaho;
• claims para sa bisan unsang kantidad sa kwarta, bisan pila pa;
• unfair labor practice;
• closures, retrenchments, redundancies ug temporary lay-offs;
• mga kaso sa OFW;
• bisan unsang ubang claims nga gikan sa relasyon sa employer ug empleyado.

Duha ka klase sa isyu ang gidumala sa laing dapit: notices of strike o lockout ug preventive mediation (National Conciliation and Mediation Board), ug mga lalis bahin sa collective bargaining agreement o personnel policies sa kompanya (grievance machinery).

1. Kinsa. Bisan kinsang naagrabyado nga trabahante, union, grupo sa mga trabahante, o ang employer pwede mo-file (Section 4).
2. Asa. Sa bisan unsang Single Entry Assistance Desk (SEAD) sa rehiyon diin nahimutang ang main operations sa employer (Section 5). Adunay mga desk sa regional branches sa NLRC ug NCMB ug sa provincial ug district offices sa DOLE.
3. Form. Isulat ang imong request gamit ang SEAD entry form, uban ang tabang sa receiving clerk (Section 7).
4. Conference. Usa ka Desk Officer ang mosusi sa imong request ug motawag sa duha ka partido sa mga conciliation-mediation meeting (Sections 8 ug 9).
5. Panahon. Gawas kung lahi ang kasabotan sa duha ka partido, mahuman ang proseso sulod sa 30 ka calendar days (Sections 3 ug 12).

Ang Desk Officer moklaro sa mga isyu, mosusi sa posisyon sa matag partido ug mosugyot og mga paagi aron magkasabot (Section 9). Pipila ka lagda nga angay mahibaloan:

• Motambong mismo. Kinahanglan motambong ang mga partido. Ang mga abogado makaapil "only to render advice to parties" (Section 12).
• Dili motambong. Kung ang nagreklamo dili makatambong sa duha ka gi-schedule nga meeting, i-issue ang referral. Kung dili motambong ang employer bisan gipahibalo, pwede ka mangayo og referral o bag-ong petsa sa meeting (Section 12).
• Kompidensyal. Ang mga pahayag nga gihatag nga kompidensyal privileged ug dili gamiton nga ebidensya sa arbitration, gawas sa mga kamatuoran nga gi-stipulate sa duha ka partido (Section 17).
• Sayo nga paghunong. Bisan kinsa sa duha pwede motapos sa conciliation sulod sa 30 ka adlaw ug mangayo og referral, o pwede magkasabot ang duha sa voluntary arbitration (Section 13; Article 228(b)).

• Settlement. Isulat sa Desk Officer ang kasabotan, pirmahan kini sa duha ka partido, ug kini "final and binding" (Section 10). Bantayan ang pagtuman. Kung dili motuman ang pikas, i-endorse ang kasabotan sa NLRC para ipatuman (Section 11).
• Walay settlement. Human sa 30 ka adlaw, mohatag ang Desk Officer og referral sa opisina nga adunay jurisdiction (Section 14). Ang referral naglista sa mga partido, sa mga isyu nga wala masulbad, sa mga causes of action ug sa relief nga imong gipangayo (Section 15).

Ang opisina magdepende sa claim. Ang mga lagda sa ubos mao ang daan nga numero sa mga article sa Labor Code nga giusab sa Republic Act No. 6715 (1989). Basin nausab na ang ilang numero karon ug ubang detalye.

• Gagmay nga money claims, Regional Director. Daan nga Article 129: ang DOLE Regional Director mohukom sa money claims pinaagi sa summary proceeding kung ang complaint walay claim para sa reinstatement ug ang total nga claim sa matag empleyado dili molapas sa ₱5,000.
• Labor Arbiter, NLRC. Daan nga Article 217: ang mga labor arbiter mohukom sa termination disputes, unfair labor practice cases, claims para sa damages gikan sa relasyon sa trabaho, wage claims nga giuban sa claim para sa reinstatement, ug ubang money claims nga labaw sa ₱5,000.
• Appeal. Daan nga Article 223: ang desisyon sa labor arbiter pwede i-appeal sa NLRC sulod sa napulo ka calendar days sugod sa pagdawat. Ang employer nga mo-appeal sa money award kinahanglan mo-post og bond nga pareho sa award. Ang parte sa desisyon bahin sa reinstatement "shall immediately be executory, even pending appeal."

Duha ka espesyal nga kaso: ang mga lalis sa kasambahay moadto sa DOLE Regional Office nga sakop sa lugar sa trabaho (RA 10361, Section 37), ug ang mga lalis bahin sa SSS maternity benefit moadto sa Social Security Commission (IRR of RA 11210, Rule VI, Section 9).

Kini mga hinimo-himo nga pananglitan aron ipakita kung giunsa paglihok sa mga lagda. Dili kini tambag para sa bisan unsang tinuod nga kaso.

Joel. Si Joel mi-resign niadtong May ug wala pa gihapon nabayri ang iyang final pay sa August. Nag-file siya og request for assistance sa SEnA desk sa rehiyon diin nag-operate ang iyang employer. Sa ikaduhang meeting, miuyon ang employer nga mobayad sa duha ka hulog. Mipirma sila og settlement, nga binding. Tan-awa ang giya sa final pay ug separation pay.

Rina. Si Rina gitangtang nga walay notice ug gusto niya mabalik ang iyang trabaho. Napakyas ang SEnA, busa nakadawat siya og referral ug nag-file og termination case atubangan sa labor arbiter. Tan-awa ang illegal dismissal remedies.

Linda. Si Linda, usa ka kasambahay, wala pa mabayri og duha ka bulan nga sweldo. Ang iyang lalis moadto sa DOLE Regional Office nga sakop sa balay diin siya nagtrabaho, nga kinahanglan mosulay una og conciliation ug mediation. Tan-awa ang pagtapos sa trabaho sa kasambahay.

Oo. Sumala sa giingon sa Supreme Court bahin sa daan nga Article 291 sa Labor Code, ang money claims gikan sa trabaho kinahanglan i-file sulod sa tulo ka tuig sugod sa panahon nga mitungha ang cause of action. Ang mga kantidad nga mas daan pa niana pwede mawala. Tan-awa ang unsa ka dugay ang imong panahon sa pag-file og money claim.

Pwede ka mo-file og SEnA request nga ikaw ra. Pangayo og tambag sa abogado, sa imong union o sa Public Attorney's Office (PAO) ayha mopirma og settlement nga mo-waive sa imong mga claim, kung mapakyas ang SEnA ug moadto ang kaso sa labor arbiter, o kung nangayo ka og reinstatement.

Kung dili nimo kaya ang bayad sa abogado, tan-awa ang Libre nga legal help sa Pilipinas.