Puede Bala Ibaligya sang Co-Owner ang Iya Bahin sa Napanubli nga Duta?

Kon mapatay ang isa ka tawo kag may labaw sa isa ka manunubli, siling sang Article 1078 nga, antes sang partition, "the whole estate of the decedent is... owned in common by such heirs, subject to the payment of debts of the deceased." Buot silingon, ang bug-os nga panubli tag-iyahon sang tanan nga manunubli, kag bayaran anay ang utang sang napatay. Ginapaathag sang Article 484 nga ang co-ownership amo ang pagpanag-iya sang "an undivided thing or right", ukon butang nga wala pa natunga, sang lain-lain nga tawo. Kon wala sang pamatuod nga iban, ginaisip nga pareho ang mga bahin (Art. 485).

Gani samtang wala pa natunga ang panubli, paagi sa extrajudicial settlement ukon sa korte, wala sang utod nga tag-iya sang isa ka pinasahi nga bahin sang lote. Ang kada isa tag-iya sang isa ka parte sang bug-os. Kon daw ano kadako ang kada parte, depende ini sa mga patakaran sa Sin-o ang manunubli kon wala sang testamento?

Siling sang Article 493:

Sa simple nga pulong: puede ibaligya sang isa ka utod ang "iya bahin", pero ang nagbakal amo na ang mangin co-owner sa iya lugar. Indi puede bakuran sang nagbakal ang isa ka pinasahi nga sulok sang lote samtang wala pa sang partition. Sa Rebusquillo v. Spouses Gualvez (2014), siling sang Supreme Court nga ang isa ka co-heir "did not have the absolute ownership of the subject property but only an aliquot portion", buot silingon wala sia sang bug-os nga pagpanag-iya kundi ang iya lang bahin, gani amo lang ina ang puede niya mahatag.

Huo, kon ang bahin ginbaligya sa tawo nga indi co-owner. May duha ka pareho nga patakaran:

• Mga co-heir, antes matunga ang panubli (Article 1088): puede nila kuhaon ang lugar sang nagbakal kon ibalik nila ang presyo, "within the period of one month from the time they were notified in writing of the sale by the vendor", ukon sa sulod sang isa ka bulan halin nga ginpahibalo sila sang nagbaligya paagi sa sinulat.
• Mga co-owner sa kabilugan (Articles 1620 kag 1623): puede bakalon liwat (redeem) sang isa ka co-owner ang mga bahin nga ginbaligya sa iban nga tawo. Kon sobra gid ka taas ang presyo, ang makatarunganon lang nga presyo ang bayaran sang nagabakal liwat. Kon duha ukon labaw nga co-owner ang gusto magbakal liwat, ginahimo nila ini suno sa kadako sang ila mga bahin.

Ginabutang sang Article 1623 ang tion kag ginaprotektahan ang mga co-owner sa registry:

Indi. Sa Cua v. Vargas (2006), ginbaligya sang pila ka manunubli ang ila mga bahin sa isa ka lote sa isa ka nagbakal, kag siling sang isa sa iban nga manunubli nga nahibaluan lang niya ini sang ginaguba na ang daan nga balay sa lote. Siling sang una nga duha ka korte nga bastante na nga nahibaluan sang iban nga manunubli ang baligya. Wala nagsugot ang Supreme Court: "there is a need for written notice to start the period of redemption", ukon kinahanglan ang sinulat nga abiso para magsugod ang tion sang pagbakal liwat. Gindugang pa sini nga "the method of notification remains exclusive, there being no alternative provided by law", kag ang katungdanan sa pagpadala sang sinulat nga abiso yara sa mga manunubli nga nagbaligya. Kay wala gid sang sinulat nga abiso nga ginpadala, puede pa bakalon liwat sang iban nga manunubli ang mga bahin.

Wala ginasiling sang sini nga pahina kon ang isa ka pinasahi nga mensahe, pareho sang text ukon chat, maisip nga sinulat nga abiso: wala ini ginasabat sang mga desisyon nga amon nabasa. Pamangkota ang abogado.

Huo. Siling sang Article 494:

Puede magkasugot ang mga co-owner nga indi anay tungaon ang propiedad tubtob napulo ka tuig, kag puede nila ini lawigan paagi sa bag-o nga kasugtanan. Puede idili sang donor ukon sang tawo nga naghimo sang testamento ang partition tubtob duha ka pulo ka tuig (Arts. 494 kag 1083). Ang partition ginahimo paagi sa kasugtanan ukon sa korte (Art. 496).

Kon ang propiedad indi matunga nga indi madula ang pulos sini, pareho sang gamay nga balay, puede magkasugot ang mga co-owner nga ang isa sa ila ang magkuha sini kag magbayad sa iban. Kon indi sila makasugot, siling sang Article 498 nga "it shall be sold and its proceeds distributed", ukon ibaligya ini kag partihon ang kuwarta.

• Puede gamiton sang kada co-owner ang propiedad, basta indi ini makahalit sa co-ownership ukon makapugong sa iban nga gamiton ini (Art. 486).
• Puede pangayuon sang kada co-owner nga magbulig ang iban sa gasto sa pag-atipan sang propiedad kag sa buhis (Art. 488).
• Wala sang co-owner nga puede magbag-o sang propiedad nga wala sang pagsugot sang iban, bisan makapulos ini sa tanan. Kon ang pagdumili matin-aw nga nagahalit sa interes sang tanan, puede magbulig ang korte (Art. 491).
• Puede mag-file sang ejectment case (kaso sa pagpaguwa) ang bisan sin-o nga co-owner (Art. 487).
• Sa partition, ginaisip kag ginapaathag sang mga co-owner sa isa kag isa ang pulos nga ila nabaton kag ang gasto nga ila nabayaran (Art. 500).
• Indi mangin isahanon nga tag-iya ang isa ka co-owner paagi sa prescription samtang ginakilala niya, sa hayag man ukon indi, ang co-ownership (Art. 494).

Ini mga hinimo-himo lang nga halimbawa para ipakita kon paano ginagamit ang patakaran. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Si Rico kag ang iya tatlo ka utod nga babayi nakapanubli sang lote nga wala pa natunga. Ginbaligya ni Rico ang iya ikaapat nga bahin sa isa ka kaingod kag ginhambalan lang niya ang iya mga utod, "nabaligya ko na." Suno sa Article 1088 kag sa Cua v. Vargas, wala pa nagsugod ang isa ka bulan nga tion, kay wala gid naghatag si Rico sang sinulat nga abiso. Puede pa kuhaon sang iya mga utod ang lugar sang kaingod kon bayaran nila sia sang presyo.

Duha ka co-owner sang napanubli nga balay ang gusto magbaligya sini; ang ikatlo nagadumili. Puede magpangayo sang partition ang bisan sin-o nga co-owner bisan san-o (Art. 494). Indi matunga ang balay, gani kon indi sila makasugot nga ang isa sa ila ang magbakal sang bahin sang iban, ibaligya ini kag partihon ang presyo (Art. 498).

Si Elena nagaestar sa balay sang pamilya nga ginapanag-iyahan niya upod sang iya mga utod nga lalaki. Puede niya ini gamiton pero indi niya puede trangkahan para indi sila makasulod (Art. 486). Kon tungaon na ang propiedad, isipon ang mga pulos nga iya nabaton (Art. 500).

Madamo nga away sang mga paryente nga nagaestar sa isa lang ka siudad ukon munisipyo ang dapat anay magkadto sa barangay. Para sa mga away parte sa duta ukon real property, siling sang Section 409(c) sang Local Government Code nga ang kaso ginadala sa barangay diin yara ang propiedad, ukon ang mas dako nga bahin sini. Tan-awa ang Kinahanglan bala anay magkadto sa barangay? Kon ang isa ka ginikanan nagapamensar nga ihatag na ang duta sa iya mga anak samtang buhi pa sia, tan-awa ang Donation ukon baligya sang propiedad sa mga anak.

Makighambal sa abogado antes ka magbakal sang bahin sa napanubli nga duta, antes mo ibaligya ang imo kaugalingon nga bahin, kag dayon pagkahibalo mo nga nagbaligya ang isa ka co-heir sa estranghero, kay puede malip-ot ang tion sang pagbakal liwat kon nahatag na ang sinulat nga abiso. Makabulig man ang abogado sa kaso sang partition ukon sa away kon sin-o ang naggamit sang propiedad.

Kon indi mo makaya ang bayad sa abogado, tan-awa ang Libre nga bulig legal sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) kag iban pa nga paagi. Para sa bug-os nga topiko, tan-awa ang Panubli sa Pilipinas.