Ano ang Mahimo Mo Kon Ginbiyaan sang Imo Asawa ang Pamilya?

Ginapaathag ini sang Article 101 kag nagabutang sang presumption:

Una nga ginasiling sang article nga ginakabig nga ginbiyaan sang asawa ang isa kon "has left the conjugal dwelling without intention of returning." (naghalin sia sa conjugal dwelling nga wala sang tuyo nga magbalik). Ang "prima facie presumed" buot silingon nga ginakabig ini sang korte nga matuod luwas kon mapamatud-an sang asawa nga naghalin nga indi amo sina.

Ginasakop man sang Article 101 ang asawa nga nagapabilin pero "fails to comply with his or her obligations to the family" (wala nagatuman sang iya obligasyon sa pamilya). Ina nga mga obligasyon "refer to marital, parental or property relations." (parte sa kasal, sa pagkaginikanan ukon sa pagkabutang).

Indi. Siling sang Article 68 nga dapat mag-istar nga dungan ang mag-asawa, pero sa *Ilusorio v. Bildner* (2000) siling sang Supreme Court: "No court is empowered as a judicial authority to compel a husband to live with his wife." (wala sang korte nga may gahum nga pilitan ang bana nga mag-istar upod sa iya asawa). Tan-awa ang Obligasyon sang bana kag asawa.

Para ini sa absolute community of property, ang regime sang kalabanan sang kasal suno sa Family Code nga wala sang prenup. Ginahatag sang Article 128 ang amo man nga mga remedyo para sa conjugal partnership of gains.

Ang tatlo ka kapilian amo ini:

• Receivership: nagatalana ang korte sang tawo nga magkapot kag magdumala sang pagkabutang.
• Judicial separation of property: ginapartihan ang pagkabutang sang mag-asawa kag ang kada asawa dayon ang tag-iya sang iya kaugalingon. Ang pagbiya isa sa mga rason sa Article 135. Tan-awa ang separation of property samtang kasal.
• Sole administration: ang asawa nga ginbiyaan ang nagadumala sang pagkabutang sang mag-asawa nga sia lang.

Bisan samtang nagaistar lang nga bulag ang mag-asawa, ginatugutan sang Article 100 ang korte, sa summary proceeding, nga hatagan ang asawa nga nagpabilin sang awtoridad nga dumalahan ukon i-encumber ang piho nga kaugalingon nga pagkabutang sang isa para bayaran ang bahin sang sina nga asawa sa support sang pamilya, kon kulang ang pagkabutang sang mag-asawa.

Huo. Dapat magsustentuhanay ang mag-asawa, kag dapat sustentuhan sang ginikanan ang ila kabataan (Article 195). Ang asawa nga naghalin nga wala sang husto nga rason nadulaan sang iya kaugalingon nga kinamatarong nga sustentuhan (Article 100(1)), pero nagapabilin ang obligasyon nga sustentuhan ang pamilya.

Ginabayaran lang ang support halin sa petsa sang nasulat nga demand ukon demand sa korte (Article 203), gani importante ang nasulat nga demand nga may petsa. Tan-awa ang Pila ang child support? para mahibal-an kon paano ginabutang ang kantidad kag kon paano ini ginasingil.

Huo, kon madugay ini. Suno sa Article 55, isa sa mga rason para sa legal separation amo ang "Abandonment of petitioner by respondent without justifiable cause for more than one year." (pagbiya sang respondent sa petitioner nga wala sang husto nga rason sa sobra sa isa ka tuig). Ginatugutan sang legal separation ang mag-asawa nga mag-istar nga bulag kag ginabulag ang ila pagkabutang, pero kasal gihapon sila kag indi makapakasal liwat. Tan-awa ang mga rason para sa legal separation.

Wala ginalista ang pagbiya bilang rason para sa annulment ukon declaration of nullity.

Ang pagbiya sa pamilya indi krimen sa iya kaugalingon suno sa Family Code. Pero suno sa RA 9262, ang anti-VAWC nga layi, ang pagdumili sa babayi ukon sa iya kabataan sang pinansyal nga support nga legal nga dapat ihatag sa ila puwede mangin economic ukon psychological abuse. Sa Acharon v. People (2021), siling sang Supreme Court nga ang "mere failure or inability" (pagpaslaw lang ukon indi masarangan) sa paghatag sang support indi bastante para sa Section 5(i): dapat may pamatuod nga tinuyo sang lalaki ang pagdumili sang support para magpaantos sa hunahuna ukon emosyon. Tan-awa ang Paano mag-file sang VAWC case.

Wala sang desisyon parte sa Article 101 mismo nga ginbasa para sa sini nga pahina, gani ang teksto lang sini ang ginapaathag sang sini nga pahina.

Ini mga hinimo-himo lang nga halimbawa para ipakita kon paano nagaobra ang mga rule. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Ian kag Joy. Naghalin si Ian sa balay sang pamilya kag wala sang balita sa sobra sa tatlo ka bulan. Suno sa Article 101, ginapresumir nga wala sia sang tuyo nga magbalik. Puwede magpangayo si Joy sa korte nga tugutan sia nga sia lang ang magdumala sang community property, ukon sang separation of property.

Mon. Naghalin si Mon sa conjugal home nga wala sang husto nga rason kag sa ulihi nagpangayo sang support sa iya asawa. Suno sa Article 100(1), wala sia sang kinamatarong nga sustentuhan. May obligasyon gihapon sia nga sustentuhan ang iya kabataan.

Dina. Nagaobra sa abroad ang bana ni Dina kag nag-untat sa pagpadala sang kuwarta pagkatapos nadulaan sia sang obra. Suno sa desisyon sa *Acharon*, ang indi masarangan nga magbayad indi krimen suno sa Section 5(i). Puwede gihapon magpangayo si Dina sang support sa civil case. Ang kantidad nagadepende sa iya ikasarang kag sa kinahanglanon sang pamilya (Article 201), kag ginakuwenta ini halin sa petsa sang iya nasulat nga demand.

Magpakig-istorya sa abogado kon naghalin ang imo asawa kag nagakinahanglan ka sang support, sang kontrol sa pagkabutang pareho sang bank account ukon balay, ukon sang proteksyon batok sa abuso. Masiling sang abogado kon diin nga remedyo ang nagahisanto: kaso sa support, petition suno sa Article 101, legal separation, ukon VAWC complaint. Kon ikaw ukon ang imo kabataan yara sa katalagman, magpangayo dayon sang bulig: tan-awa ang Paano mag-file sang VAWC case.

Kon indi mo kaya ang abogado, tan-awa ang Libre nga bulig legal sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) kag iban pa nga kapilian.