Sin-o ang May Custody sang Illegitimate nga Bata?

Ang Article 176, nga ginbag-o sang Republic Act No. 9255, nagasugod sa:

Ang regla lang sa apelyido ang ginbag-o sang RA 9255: ang bata nga ginkilala puwede na maggamit sang apelyido sang amay. Ginhuptan sini ang mga tinaga nga "shall be under the parental authority of their mother" (sa idalom sang parental authority sang ila iloy). Tan-awa ang Puwede bala gamiton sang illegitimate nga bata ang apelyido sang amay?

Ang parental authority amo ang mga kinamatarong kag katungdanan sang mga ginikanan sa ila mga anak nga menor de edad: ang pag-upod sa ila, pagsuporta, pagpaeskwela, pagdisiplina kag pagrepresentar sa ila (Article 220). Tan-awa ang Ano ang parental authority?

Indi. Amo ini ang siling sang Supreme Court sa pila ka kaso:

• Sa *Briones v. Miguel* (2004), ginsugdan sang Korte ang iya desisyon sa: "An illegitimate child is under the sole parental authority of the mother." (Ang illegitimate nga bata yara sa idalom sang parental authority sang iloy lang.) Siling sini nga ang pagkilala sang amay puwede mangin rason para mandoan sia nga maghatag sang support, pero indi sang custody. Kon mapaslawan lang ang iloy sa iya katungdanan, amo pa lang nga makuha sang amay ang custody.
• Sa *Masbate v. Relucio* (2018), siling sang Korte nga ang mga iloy lang ang may parental authority sa ila illegitimate nga mga anak "notwithstanding the father's recognition of the child" (bisan ginkilala sang amay ang bata). Indi kuhaon sang korte ang bata sa iloy kon wala sang importante gid nga rason nga nagapakita nga indi sia angay.
• Sa Grande v. Antonio (2014), ginkilala sang amay ang iya duha ka anak nga lalaki. Pero ginhatag gihapon sang Supreme Court sa iloy lang ang custody kag sa amay ang visitation rights.

Ang amay sang bata nga natawo sa gwa sang kasal indi kapartihan sa parental authority, pero indi man sia ginsikway sing bug-os:

• Visitation. Puwede sia magpangayo sa korte sang pagbisita. Sa *Briones*, gin-affirm sang Korte ang visitation rights sang amay. Sa *Masbate*, ginhuptan sini ang pagbisita sing duha ka adlaw kada semana, nga indi nagapugong sa iloy nga magtugot sang dugang pa, kag siling sini nga puwede dal-on sang amay ang bata sa gwa "only upon the written consent" (kon may sulat lang nga pagtugot) sang iloy.
• Pagkontra sa pagkaangay sang iloy. Puwede sia magkadto sa korte kon may ebidensya sia nga indi angay ang iloy. Sia ang dapat magpamatuod sini.

Support. Dapat magsuportahanay ang mga ginikanan kag ang ila illegitimate nga mga anak:

Lakip sa support ang pagkaon, puluy-an, bayo, pagbulong, edukasyon kag transportasyon (Article 194). Wala sang pirmi nga kantidad: nagadepende ini sa kaya sang amay kag sa kinahanglanon sang bata (Article 201). Tan-awa ang Pila ang child support?

Indi awtomatiko nga ang amay ang magabulos. Ginahatag sang Article 214 ang substitute parental authority sa buhi pa nga lolo ukon lola kon mapatay, wala, ukon indi angay ang mga ginikanan. Ginatalana sang Article 216 ang pagkasunod-sunod:

Sa *Masbate v. Relucio*, ginpaathag sang Supreme Court nga kon makita nga indi angay ang iloy, ini nga pagkasunod-sunod ang nagaaplikar. Ang amay nga amo ang nagaatipan gid sa bata (actual custodian) makakadto gihapon sa korte, kag ang korte ang magadesisyon suno sa ebidensya.

Huo. Siling sang Article 213, wala sang bata nga kubos sa pito ka tuig ang ipabulag sa iloy luwas kon may makita ang korte nga mabakod nga rason. Sa *Masbate*, siling sang Supreme Court nga ini nga regla "does not even distinguish between legitimate and illegitimate children" (wala nagapalain sa legitimate kag illegitimate nga mga anak). Tan-awa ang Sin-o ang may custody sang bata nga kubos sa 7?

Iban ang kaugalingon nga pagpili sang bata sa edad nga 7 pataas. Siling sang Korte sa *Masbate* nga ini nga pagpili ginatan-aw lang sa mga gintaw-an sa tunga sang mga ginikanan nga kasal, kay sila lang ang nagapartihan sang parental authority (Article 211). Sa *Briones*, gindula sang Korte ang mando sang mababa nga korte nga nagatugot sa bata nga magpili sang ginikanan sa edad nga 10, kay wala gid nakasal ang mga ginikanan.

Huo, sa duha ka paagi:

• Pagpakasal sa iloy. Kon libre ang mga ginikanan nga magpakasal sa isa kag isa sang ginbusong ang bata (ukon ang sablag lang amo nga kubos pa sila sa 18), ang ila balido nga kasal sa ulihi nagahimo nga legitimate ang bata (Articles 177 kag 178). Legitimate na dayon ang bata, kag pareho na ang ginikanan nga may parental authority. Tan-awa ang Paano i-legitimate ang bata.
• Adoption. Sa *Briones*, ginsambit sang Korte nga puwede i-adopt sang amay ang iya kaugalingon nga illegitimate nga anak. Suno sa RA 11642, ang illegitimate nga bata puwede i-adopt sang kwalipikado nga adopter agod mapauswag ang iya status (Section 22), kag ang tawo nga kasal nga magaadopt sang iya kaugalingon nga illegitimate nga anak nagakinahanglan sang pagtugot sang iya asawa (Section 21). Tan-awa ang Paano mag-adopt sang bata suno sa RA 11642.

Ini mga halimbawa lang nga inimbento para ipakita kon paano nagaobra ang mga regla. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Joy kag Paolo. Wala gid sila nakasal. 3 anyos ang ila anak nga babayi, kag nagpirma si Paolo sa iya birth certificate. Sang nagbulag sila, siling ni Paolo may "equal rights" (pareho nga kinamatarong) sia. Wala: si Joy lang ang may parental authority (Article 176). Dapat gihapon maghatag si Paolo sang support, kag puwede sia magpangayo sa korte sang regular nga pagbisita.

Rina kag Jake. Nag-obra si Rina sa Dubai kag ginbilin niya ang iya anak nga lalaki, 6 anyos, sa iya iloy. Siling ni Jake, ang amay, nga dapat na mag-istar ang bata upod sa iya. Ang obra ni Rina sa abroad indi nagahatag kay Jake sang parental authority. Kon wala si Rina ukon makita nga indi sia angay, ang lola ang una suno sa Articles 214 kag 216, indi awtomatiko si Jake.

Mae kag Leo. Natawo ang ila anak nga lalaki sang 2019. Nagpakasal sila sang 2024, kag pareho sila nga single kag may edad na sang ginbusong ang bata. Ang kasal nagahimo nga legitimate ang bata (Article 178), kag subong pareho na si Mae kag Leo nga may parental authority.

Makighambal sa abogado kon gindala sang amay ukon sang iban nga paryente ang bata kag indi na nila ginabalik, kon gusto mo magpangayo sa korte sang visitation, ukon kon sa banta mo indi luwas ang bata sa ginikanan nga may custody. Mapaathag man sang abogado ang family mediation nga kasagaran nagauna antes sang kaso sang custody, kag kon paano magpangayo sang support sa amo man nga tion.

Kon indi mo makaya ang bayad sa abogado, tan-awa ang Libre nga bulig legal sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) kag iban pa nga paagi.