Tan-Andal v. Andal (2021): Bagong Rule sa Psychological Incapacity

Ikinasal sina Rosanna at Mario sa Makati noong December 1995. Ipinanganak ang nag-iisa nilang anak, isang babae, noong 1996. Naghiwalay sila noong 2000, at si Rosanna ang nag-alaga sa anak nila.

Ayon kay Rosanna, ilang araw nawawala si Mario, hindi marunong humawak ng pera, gumagamit ng marijuana at shabu, kumuha ng malalaking cash advance sa construction firm niya hanggang hindi na nito mabayaran ang mga trabahador, at pinabayaan ang anak nilang may sakit. Higit sa isang beses siyang tumakas o umalis sa drug rehabilitation. Itinanggi ito ni Mario at sinabing si Rosanna ang incapacitated.

Nag-file si Rosanna ng petition para ideklarang void ang kasal sa ilalim ng Article 36. Nagharap siya ng psychiatrist na nag-diagnose kay Mario ng personality disorder at substance abuse disorder, pero hindi nito kailanman na-interview si Mario mismo, dahil hindi siya sumipot nang imbitahan.

Idineklarang void ng trial court sa Parañaque ang kasal, ibinigay kay Rosanna ang custody ng anak nila, at idineklara siyang nag-iisang may-ari ng lote at bahay. Binaliktad ito ng Court of Appeals. Tinawag nitong "unscientific and unreliable" (hindi scientific at hindi maaasahan) ang report ng psychiatrist dahil hindi na-interview si Mario, at idineklarang valid ang kasal. Umapela si Rosanna sa Supreme Court.

Ang pangunahing tanong: napatunayan ba ni Rosanna na psychologically incapacitated si Mario? Para sagutin ito, binalikan ng Court ang mga guideline noong 1997 sa Republic v. Court of Appeals and Molina, kasama kung dapat bang medikal na matukoy at mapatunayan ng mga expert ang root cause. Nagpasya rin ang Court kung sino ang may-ari ng lote at bahay, at kung sino ang dapat may custody ng anak.

Pinagbigyan ng Supreme Court ang petition ni Rosanna. Binaliktad nito ang Court of Appeals at ibinalik ang decision ng trial court.

Sa batas, muling ipinaliwanag ng Court ang Article 36:

• Hindi mental illness. Tuluyan nang iniwan ng Court ang pangalawang guideline ng Molina: "categorically abandons the second Molina guideline". Ayon dito, ang psychological incapacity "is neither a mental incapacity nor a personality disorder that must be proven through expert opinion": hindi ito mental incapacity o personality disorder na kailangang patunayan ng expert. Ang dapat ipakita ay ang "personality structure" (istruktura ng personalidad) ng asawa, na nakikita sa malilinaw na kilos ng dysfunction na sumisira sa pamilya.
• Sapat na ang ordinaryong testigo. Puwedeng tumestigo ang mga taong kasama na sa buhay ng mag-asawa bago ang kasal tungkol sa ugaling palagi nilang nakita. Hindi na kailangan ng expert, pero isinasaalang-alang pa rin ang expert opinion kung iniharap ito bilang ebidensya.
• Bago ang kasal. Dapat mayroon na ang incapacity "at the time of the celebration" (sa panahon ng kasal), kahit lumitaw lang ito kalaunan.
• Incurable sa legal na kahulugan. Dapat ganoon kapangmatagalan ang incapacity, kaugnay ng partikular na partner na ito, na wala nang ibang patutunguhan ang pagsasama kundi masira. Hindi kailangang medically incurable ito (hindi na kayang gamutin ng doktor).
• Seryoso. Hindi sapat ang maliliit na kakaibang ugali, pagbabago ng mood, paminsan-minsang pagsabog ng galit, at simpleng pagtanggi, pagpapabaya o hirap.
• Clear and convincing evidence. Mas mataas ito sa karaniwang patunay sa civil cases pero mas mababa sa proof beyond reasonable doubt. Ikinabit ito ng Court sa presumption na valid ang mga kasal.

Sa facts, nakita ng Court na napatunayan ni Rosanna ang incapacity ni Mario. Ang paggamit niya ng droga, ang pagtanggi niyang tapusin ang rehabilitation, ang pagdala sa anak niya sa kuwartong gumagamit siya ng droga, ang pag-ubos sa pera ng family firm at ang hindi pagsuporta sa pamilya ay nagpakita ng incapacity na mayroon na bago ang kasal. Idinagdag ng Court na kahit ground para sa legal separation ang drug addiction, hindi nito napipigilan ang korte na ideklarang void ang kasal, kung ipinapakita ng addiction ang psychological incapacity na mayroon na noong kasal.

Sa property, in-apply ng Court ang Article 147 ng Family Code, na sumasaklaw sa void na kasal ng mga partidong puwede sanang magpakasal sa isa't isa. Hinahati nang pantay ang mga sahod at sweldong kinita habang nagsasama sila. Pero ang kalahati ni Rosanna sa lote ay donasyon sa kanya ng tita niya, at ang bahay ay itinayo gamit ang perang inutang ni Rosanna at ng tatay niya, at walang patunay na tumulong si Mario o nag-alaga sa sambahayan. Kaya walang bahagi si Mario sa alinman sa dalawa.

Sa custody, in-apply ng Court ang Article 213 at pumayag na kay Rosanna ang custody, na may karapatang dumalaw si Mario. Napansin nitong nasa age of majority na ang anak.

Ang psychological incapacity sa ilalim ng Article 36 ay pangmatagalang incapacity na nakaugat sa personality structure ng asawa, mayroon na sa panahon ng kasal, grave at incurable sa legal na kahulugan; hindi kailangang medikal na natukoy na sakit ito, hindi kailangan ng expert testimony, at dapat itong patunayan ng clear and convincing evidence.

Bago ang Tan-Andal, maraming petition sa ilalim ng Article 36 ang umaasa sa psychological report na nagbibigay ng label na personality disorder sa asawa. Sabi ng Court, "restrictive, rigid, and intrusive" (mahigpit, matigas at nanghihimasok) ang requirement na ito at itinutulak nito ang mga expert na "pathologize" (gawing may sakit) ang mga asawa. Mula 2021, puwedeng patunayan ng asawa ang kaso gamit ang testimony ng mga taong nakakilala nang mabuti sa kabilang asawa bago ang kasal.

Hindi gumawa ng divorce ang Tan-Andal. Dapat pa ring mayroon na ang incapacity sa panahon ng kasal, dapat pa rin itong seryoso, at dapat pa ring clear and convincing ang patunay. Labas pa rin sa Article 36 ang mga problemang talagang nagsimula pagkatapos ng kasal.

Mahaba ang decision, may ilang concurring at separate opinion. Basahin ang buong text sa Supreme Court E-Library (nasa sources sa ibaba ang link) bago umasa sa anumang bahagi nito.