Mga Kinamatarong sang Kasambahay suno sa Batas Kasambahay (RA 10361)

Ginasiling sang Section 4(d) nga ang domestic worker ukon "kasambahay" amo ang bisan sin-o nga nagahimo sang obra sa balay sa sulod sang employment relationship, "such as, but not limited to," general househelp, nursemaid ukon yaya, kusinero, hardinero, ukon labandera. Ang domestic work amo ang obra nga ginahimo sa sulod ukon para sa isa ka panimalay.

Duha ka grupo ang indi sakop:

• ang mga tawo nga nagahimo sang obra sa balay kon kaisa-isa lang, indi bilang ila palangabuhian;
• ang mga bata nga yara sa foster family arrangement nga ginahatagan sang higayon nga makatuon kag sang allowance para sa eskwelahan, pareho sang baon.

Ginapangayo sang Section 11 ang sinulat nga kontrata antes magsugod ang obra, sa lenguahe nga pareho nila nga ginaintiendihan, kag may kopya nga ginpirmahan para sa mamumugon. Dapat nakasulat diri ang mga obligasyon, kalawigon sang obra, sweldo, mga kaltas nga gintugot, oras sang obra, rest day kag leaves, pagkaon, puluy-an kag bulig medikal, bisan ano nga gasto sa deployment kag utang, kag kon paano puede matapos ang obra.

Antes mag-hire, puede magpangayo ang employer sang medical certificate, barangay kag police clearance, NBI clearance, kag birth certificate ukon iban pa nga pamatuod sang edad (Section 12). Ang gasto sini ginabayaran sang employer ukon sang agency, indi sang mamumugon. Dapat man irehistro sang employer ang kasambahay sa Registry of Domestic Workers sang barangay diin nagaestar ang employer (Section 17).

• Wala sang recruitment ukon finder's fee. Wala sang agency ukon iban nga tawo nga puede magpabayad sa mamumugon sang bisan ano nga bahin sang recruitment ukon finder's fee (Section 13).
• Wala sang deposit para sa mabuong. Kontra sa layi ang pagpangayo sang deposit nga ginakaltasan para sa nadula ukon naguba nga gamit sa balay (Section 14).
• Wala sang debt bondage. Indi puede pilitan ang mamumugon nga bayaran ang utang paagi sa obra nga wala sang klaro nga kondisyon (Sections 4(a) kag 15).
• Wala sang pagpugong sang sweldo. Indi puede pugngan sang employer ang sweldo sang mamumugon, direkta man ukon indi (Section 28).
• Wala sang kaltas nga wala sang pagtugot. Ang mga kaltas lang nga ginapangayo sang layi, ukon gintugot sang mamumugon sa sinulat, ang puede (Section 25).

• Pagtratar. Wala sang pag-abuso, pisikal nga pagpanakit, harassment ukon makahuluya nga binuhatan halin sa employer ukon bisan sin-o nga miyembro sang panimalay (Section 5).
• Pagkaon kag puluy-an. Indi magnubo sa tatlo ka bastante nga pagkaon kada adlaw kag makatawhanon kag luwas nga lugar sa pagkatulog. Bulig kag pahuway kon nagmasakit ukon napilasan sa obra, nga wala sang madula nga benepisyo. Indi gid ini puede pugngan bilang silot (Section 6).
• Privacy. Pagtahod sa privacy, upod ang komunikasyon kag personal nga mga gamit (Section 7).
• Komunikasyon sa gwa. Puede sa oras sang pahuway, kag bisan sa oras sang obra kon may emergency (Section 8).
• Edukasyon. Higayon nga tapuson ang basic education, nga ginaadjust ang iskedyul sang obra para sini (Section 9).
• Pahuway kada adlaw. Kabilugan nga 8 ka oras nga pahuway kada adlaw (Section 20).
• Pahuway kada semana. Indi magnubo sa 24 ka sunod-sunod nga oras nga pahuway kada semana, nga ginaiskedyul sa sinulat. Kon may gusto nga adlaw ang mamumugon tungod sa iya relihiyon, dapat ini tahuron sang employer (Section 21).

Siling sang Section 25 nga ang sweldo dapat ibayad sa husto nga oras, cash, direkta sa mamumugon, kag indi magnubo sa makaisa kada bulan. Indi puede ang pagbayad paagi sa voucher, coupon, token ukon bisan ano nga indi cash. Ang domestic worker "is entitled to a thirteenth month pay as provided for by law", ukon may kinamatarong sa 13th month pay suno sa layi. Puede mo ini kwentahon sa 13th month pay calculator.

Kada sweldohan, may pay slip ang mamumugon nga nagapakita sang cash nga ginbayad kag sang bisan ano nga kaltas, kag ginatago sang employer ang mga kopya sa sulod sang tatlo ka tuig (Section 26).

Minimum wage. Gintakda sang RA 10361 ang minimum wage sang kasambahay sang ginpasa ini sang 2013, kag ginsugo sini ang Regional Tripartite and Productivity Wage Boards nga rebyuhon kag i-adjust ini pagkatapos sang isa ka tuig kag sa tion-tion pagkatapos sina (Section 24). Ang rate nga ginagamit subong nagadepende sa pinakabag-o nga wage order sa rehiyon. Wala ginalista sa sini nga pahina ang subong nga rates.

Pagkatapos sang indi magnubo sa isa ka tuig nga serbisyo, 5 ka adlaw nga service incentive leave nga may bayad kada tuig. Ang wala nagamit nga adlaw indi mabalhin sa masunod nga tuig kag "not convertible to cash", ukon indi mabaylo sa kwarta (Section 29). Tan-awa ang service incentive leave.

Ang kasambahay nga solo parent may dugang man nga tubtob 7 ka working days nga parental leave nga may bayad kada tuig pagkatapos sang 6 ka bulan nga serbisyo sa amo man nga employer (Revised IRR of RA 8972, Section 22). Tan-awa ang solo parent leave.

Pagkatapos sang indi magnubo sa isa ka bulan nga serbisyo, dapat sakop na ang kasambahay sang SSS, PhilHealth kag Pag-IBIG (Section 30). Ang employer ang nagabayad sang kontribusyon. Pero kon ang kasambahay nagakita sang ₱5,000 ukon sobra kada bulan, siya ang nagabayad sang iya bahin, suno sa layi. Makita sa SSS contribution calculator ang mga bahin.

Indi magnubo sa 15. Suno sa Section 16, kontra sa layi ang pag-empleyo sang bisan sin-o nga wala pa 15 anyos bilang domestic worker. Ang mga mamumugon nga 15 tubtob wala pa 18 anyos mga "working children." May kinamatarong sila sa minimum wage kag sa tanan nga benepisyo suno sa layi, kag ginagamit sa ila ang espesyal nga rules sang layi para sa proteksyon sang kabataan (Republic Act No. 7610).

Indi puede kaltasan sang employer ang sweldo sang kantidad sang nadula nga wala sang sinulat nga pagtugot sang mamumugon, indi puede magpangayo sang deposit para sa mga nadula, kag indi puede pugngan ang sweldo (Sections 14, 25 kag 28). Ang mga krimen ginapasaka sa regular nga mga korte, samtang ang mga labor dispute ginadala sa DOLE Regional Office (Section 37). Para sa krimen mismo, tan-awa ang qualified theft.

Ini mga hinimo-himo lang nga halimbawa para ipakita kon paano nagaobra ang mga rules. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Si Ella kag si Jun. Gin-hire ni Ella si Jun bilang stay-in nga hardinero sa Cebu. Nagpirma sila sang kontrata sa Cebuano nga nagalista sang iya mga obligasyon, sweldo kag rest day. Pagkatapos sang isa ka bulan, ginrehistro siya ni Ella sa SSS, PhilHealth kag Pag-IBIG. Kubos sa ₱5,000 kada bulan ang ginakita ni Jun, gani si Ella ang nagabayad sang tanan nga kontribusyon.

Si Nena. Yaya si Nena. Ginpangayuan siya sang iya employer sang cash nga "deposit" basi may mabuong siya. Kontra ina sa layi suno sa Section 14.

Si Tess. Kusinera si Tess kag miyembro sang simbahan nga nagasimba kada Sabado. Ginpangayo niya ang Sabado bilang iya rest day kada semana. Tungod kay ang iya gusto nakasandig sa relihiyon, dapat ini tahuron sang iya employer.

Ang mga labor dispute ginadala sa DOLE Regional Office nga sakop sang lugar sang obra, nga dapat anay magtinguha sang conciliation kag mediation antes maghukom (Section 37). Ang mga paglapas nga ginsiling sang layi nga kontra sa layi ginasilutan sang multa nga ₱10,000 tubtob ₱40,000, nga indi makaapekto sa civil ukon criminal nga kaso (Section 40). Para sa matabo kon matapos ang obra, tan-awa ang pagtapos sang obra sang kasambahay. Para sa mga tikang sa pagpasaka, tan-awa ang paano magpasaka sang labor complaint.

Magpakig-istorya sa abogado ukon sa Public Attorney's Office (PAO) kon may pag-abuso, kon ang kasambahay ginaakusar sang krimen, kon may menor de edad nga upod, ukon kon dugay na nga ginapugngan ang sweldo. Ini nga mga kaso puede may labor kag criminal nga proseso.

Kon wala ka ikasarang sa abogado, tan-awa ang Libre nga bulig legal sa Pilipinas.