Tan-Andal v. Andal (2021): Ginbag-o ang Psychological Incapacity

Nagpakasal si Rosanna kag si Mario sa Makati sang December 1995. Natawo ang ila bugtong nga bata, isa ka babayi, sang 1996. Nagbulag sila sang 2000, kag si Rosanna ang nagbantay sang ila bata.

Ginsugid ni Rosanna ang isa ka bana nga nagadula sang pila ka adlaw, indi makadumala sang kuwarta, nagagamit sang marijuana kag shabu, nagkuha sang dalagko nga cash advance sa iya construction firm tubtob nga indi na ini makabayad sang mga manugobra, kag wala nag-asikaso sa ila bata nga masakit. Nagpalagyo sia ukon naghalin sa drug rehabilitation sing kapila. Ginpanginwala ini ni Mario kag siling niya si Rosanna ang may incapacity.

Nagfile si Rosanna sang petition nga ideklarar nga void ang kasal suno sa Article 36. Nagpresentar sia sang psychiatrist nga nag-diagnose kay Mario sang personality disorder kag substance abuse disorder, pero wala gid niya na-interview si Mario mismo, kay wala si Mario nag-abot sang gin-imbitar sia.

Gindeklarar sang trial court sa Parañaque nga void ang kasal, ginhatag kay Rosanna ang custody sang ila bata nga babayi kag gindeklarar sia nga bugtong nga tag-iya sang lote kag balay. Ginbaliskad ini sang Court of Appeals. Gintawag sini ang report sang psychiatrist nga "unscientific and unreliable" (indi siyentipiko kag indi masaligan) kay wala gid na-interview si Mario, kag gindeklarar nga valid ang kasal. Nag-apelar si Rosanna sa Supreme Court.

Ang panguna nga pamangkot amo kon napamatud-an bala ni Rosanna nga psychologically incapacitated si Mario. Agod masabat ini, gintan-aw liwat sang Korte ang mga guideline sang 1997 sa Republic v. Court of Appeals and Molina, lakip kon dapat bala nga medikal nga makilala ang ginahalinan sang problema kag pamatud-an sang mga expert. Ginhukman man sang Korte kon sin-o ang tag-iya sang lote kag sang balay, kag kon sin-o ang dapat may custody sang bata.

Gin-grant sang Supreme Court ang petition ni Rosanna. Ginbaliskad sini ang Court of Appeals kag ginbalik ang desisyon sang trial court.

Parte sa layi, ginpaathag liwat sang Korte ang Article 36:

• Indi mental illness. Ang Korte "categorically abandons the second Molina guideline" (bug-os nga ginbayaan ang ikaduha nga Molina guideline). Ang psychological incapacity "is neither a mental incapacity nor a personality disorder that must be proven through expert opinion". Ang dapat ipakita amo ang "personality structure" sang asawa, nga makita paagi sa maathag nga mga binuhatan nga nagaguba sang pamilya.
• Bastante na ang ordinaryo nga mga saksi. Ang mga tawo nga kaupod sa kabuhi sang mag-asawa antes sang kasal makatestigo parte sa batasan nga pirme nila nakita. Indi na kinahanglan ang expert, pero ginakonsiderar gihapon ang expert opinion kon ginpresentar ini bilang ebidensya.
• Antes sang kasal. Ang incapacity dapat ara na "at the time of the celebration" sang kasal, bisan sang ulihi lang ini nagpakita.
• Incurable sa legal nga paagi. Ang incapacity dapat dugay gid, upod sining partikular nga kapareha, nga ang pag-upod mabungkag lang gid. Indi kinahanglan nga medikal nga indi mabulong.
• Grabe. Indi bastante ang diutay nga kakatuhay sang batasan, pagbag-o sang mood, kon kaisa nga pagkaakig, kag simple nga pagdumili, pagpabaya ukon kabudlay.
• Clear and convincing evidence. Mas mataas ini sa kasagaran nga pamatuod sa civil nga kaso pero mas nubo sa proof beyond reasonable doubt. Gin-angot ini sang Korte sa presumption nga valid ang mga kasal.

Parte sa mga fact, nakita sang Korte nga napamatud-an ni Rosanna ang incapacity ni Mario. Ang iya paggamit sang droga, ang iya pagdumili nga tapuson ang rehabilitation, ang pagdala sang iya bata sa kuwarto nga diin sia nagagamit sang droga, ang pag-ubos sang kuwarta sang firm sang pamilya kag ang indi pagsustento sa iya pamilya nagpakita sang incapacity nga ara na antes sang kasal. Gindugang sang Korte nga bisan ang drug addiction isa ka ground para sa legal separation, indi ini makapugong sa korte nga ideklarar nga void ang kasal, kon ginapakita sang addiction ang psychological incapacity nga ara na sa tion sang kasal.

Parte sa propiedad, gin-apply sang Korte ang Article 147 sang Family Code, nga nagagobyerno sa void nga kasal sang mga partido nga makapakasal man kuntani sa isa kag isa. Ang mga sweldo kag kita nga naangkon samtang nagapuyo sila nga dungan ginabahin nga pareho. Pero ang katunga ni Rosanna sang lote gin-donate sa iya sang iya tiya, kag ang balay ginpatindog gamit ang kuwarta nga ginhulam ni Rosanna kag sang iya amay, nga wala sing pamatuod nga nagbulig si Mario ukon nag-asikaso sang panimalay. Gani wala sing bahin si Mario sa bisan isa sa ila.

Parte sa custody, gin-apply sang Korte ang Article 213 kag nag-uyon nga kay Rosanna ang custody, kag ginatugutan si Mario nga magbisita. Ginsiling man sini nga nag-abot na sa husto nga edad (age of majority) ang bata nga babayi.

Ang psychological incapacity suno sa Article 36 isa ka dugay nga incapacity nga nakagamot sa personality structure sang asawa, nga ara na sa tion sang kasal, grabe kag incurable sa legal nga paagi; indi kinahanglan nga ini isa ka sakit nga medikal nga nakilala, indi kinahanglan ang testimonya sang expert, kag dapat ini pamatud-an paagi sa clear and convincing evidence.

Antes sang Tan-Andal, madamo nga petition suno sa Article 36 ang nagasandig sa psychological report nga nagabutang sang label sa asawa nga may personality disorder. Siling sang Korte, ini nga requirement "restrictive, rigid, and intrusive" kag nagatulod sa mga expert nga "pathologize" ang mga asawa (himuon sila nga daw may sakit). Sugod sang 2021, mapamatud-an sang asawa ang kaso paagi sa testimonya sang mga tawo nga nakakilala sing maayo sa isa pa ka asawa antes sang kasal.

Wala naghimo ang Tan-Andal sang divorce. Ang incapacity dapat gihapon ara na sa tion sang kasal, dapat gihapon grabe, kag ang pamatuod dapat gihapon clear and convincing. Ang mga problema nga matuod gid nga nagsugod pagkatapos sang kasal wala gihapon sa sakop sang Article 36.

Malawig ang desisyon, kag may pila ka concurring kag separate opinion. Basaha ang bug-os nga teksto sa Supreme Court E-Library (link sa mga source sa idalom) antes magsandig sa bisan ano nga bahin sini.