Tan-Andal v. Andal (2021): Baro a Basa ti Psychological Incapacity

Nagkasar da Rosanna ken Mario idiay Makati idi December 1995. Ti maymaysa nga anakda, maysa a babai, ket naipasngay idi 1996. Nagsinada idi 2000, ket ni Rosanna ti nangtaginayon iti custody ti anakda.

Iladawan ni Rosanna ti asawa a mapukaw iti sumagmamano nga aldaw, saan a makaaywan iti kuarta, agus-usar iti marijuana ken shabu, nangala iti dadakkel a cash advance iti construction firm-na agingga a saanen a makabayad dayta kadagiti trabahadorna, ken saanna nga inaywanan ti masakit nga anakda. Namin-adu a timmalaw wenno pinanawanna ti drug rehabilitation. Linibak ni Mario dagitoy ket kinunana a ni Rosanna ti incapacitated.

Nagipila ni Rosanna iti petition tapno maideklara a void ti kasar babaen ti Article 36. Nangiparang isuna iti psychiatrist a nang-diagnose ken ni Mario iti personality disorder ken substance abuse disorder, ngem saanna a pulos nga in-interview ni Mario a mismo, ta saan a simmangpet ni Mario idi naawis.

Indeklara ti trial court idiay Parañaque a void ti kasar, intedna ken ni Rosanna ti custody ti anakda ken indeklarana a ni Rosanna laeng ti akinkukua iti lote ken balay. Binaliktad dayta ti Court of Appeals. Kinunana a ti report ti psychiatrist ket "unscientific and unreliable" ta saan a pulos a na-interview ni Mario, ket indeklarana a valid ti kasar. Nag-apela ni Rosanna iti Supreme Court.

Ti kangrunaan a saludsod ket no napaneknekan ni Rosanna a psychologically incapacitated ni Mario. Tapno masungbatan dayta, kinita manen ti Korte dagiti guidelines idi 1997 iti Republic v. Court of Appeals and Molina, agraman no ti ramut a gapuna ket masapul a ma-identify iti medisina ken mapaneknekan dagiti eksperto. Inkeddeng met ti Korte no asino ti akinkukua iti lote ken balay, ken no asino ti addaan iti custody ti ubing.

Inaprobaran ti Supreme Court ti petition ni Rosanna. Binaliktadna ti Court of Appeals ket insublina ti desision ti trial court.

Maipapan iti linteg, inulit ti Korte ti kaipapanan ti Article 36:

• Saan a sakit ti panunot. Ti Korte ket "categorically abandons the second Molina guideline". Ti psychological incapacity "is neither a mental incapacity nor a personality disorder that must be proven through expert opinion". Ti masapul nga ipakita ket ti "personality structure" ti asawa, a makita kadagiti nalawag nga aramid ti dysfunction a mangdadael iti pamilia.
• Umanay dagiti kadawyan a saksi. Dagiti tattao nga adda iti biag ti agassawa sakbay ti kasar ket mabalin nga agsaksi maipapan iti ugali a kanayon a nakitada. Saanen a masapul ti eksperto, nupay maibilang latta ti opinion ti eksperto no maipresenta kas ebidensia.
• Sakbay ti kasar. Ti incapacity ket masapul nga adda "at the time of the celebration" ti kasar, uray no idi agangay laeng a nagparang.
• Incurable iti legal a kaipapanan. Ti incapacity ket masapul a kasta unay ti kinapautna, iti daytoy a partikular a kadua, isu nga awan ti pagturongan ti panagkadua no di ket madadael. Saan a masapul nga incurable iti medisina.
• Nadagsen. Saan nga umanay dagiti bassit a kinakaisuna ti ugali (quirks), panagbaliw ti rikna, maminsan-minsan a panagpungtot, ken simple a panagkedked, panangbaybay-a wenno rigat.
• Clear and convincing evidence. Nangatngato daytoy ngem ti kadawyan a pammaneknek kadagiti civil case, ngem nababbaba ngem ti proof beyond reasonable doubt. Inkapet ti Korte daytoy iti presumption a valid dagiti kasar.

Maipapan kadagiti pasamak, nasarakan ti Korte a napaneknekan ni Rosanna ti incapacity ni Mario. Ti panagusarna iti droga, ti panagkedkedna a mangleppas iti rehabilitation, ti panangiyegna iti anakna iti kuarto a nakaus-usaranna iti droga, ti panangibusna iti kuarta ti firm ti pamilia ken ti saanna a panangsuporta iti pamiliana ket nangipakita iti incapacity nga adda sakbay ti kasar. Innayon ti Korte a nupay ti drug addiction ket ground para iti legal separation, saanna a lapdan ti korte a mangideklara a void ti kasar, no ipakita ti addiction ti psychological incapacity nga adda ditan iti kasar.

Maipapan iti sanikua, inyaplikar ti Korte ti Article 147 ti Family Code, a mangituray iti void a kasar ti dua a tao a mabalin koma nga agkasar. Dagiti sueldo a nagun-od bayat ti panagkaduada ket agpada a bingayen. Ngem ti kagudua ni Rosanna iti lote ket inted kenkuana ti ikitna, ket ti balay ket naibangon babaen ti kuarta a binulod ni Rosanna ken ti amana, nga awan ti pammaneknek a timmulong ni Mario wenno nangaywan iti sangakabbalayan. Isu nga awan ti bingay ni Mario iti aniaman kadagitoy.

Maipapan iti custody, inyaplikar ti Korte ti Article 213 ket immanamong a ken ni Rosanna ti custody, ken mabalin ni Mario ti sumarungkar. Intampokna a ti anak a babai ket nakadanonen iti edad ti majority.

Ti psychological incapacity babaen ti Article 36 ket agnanayon nga incapacity a naggapu iti personality structure ti asawa, adda iti tiempo ti kasar, nadagsen ken incurable iti legal a kaipapanan; saan a masapul nga isu ket sakit a na-identify iti medisina, saan a masapul ti testimonio ti eksperto, ken masapul a mapaneknekan babaen ti clear and convincing evidence.

Sakbay ti Tan-Andal, adu a petition babaen ti Article 36 ti nagbatay iti psychological report a nangibaga nga addaan ti asawa iti personality disorder. Kinuna ti Korte a daytoy a kalikaguman ket "restrictive, rigid, and intrusive" ken pinilitna dagiti eksperto a "pathologize" dagiti asawa. Manipud idi 2021, mabalin a paneknekan ti asawa ti kaso babaen ti testimonio dagiti tattao a nangam-ammo a nasayaat iti sabali nga asawa sakbay ti kasar.

Saan a nangaramid ti Tan-Andal iti divorce. Ti incapacity ket masapul latta nga adda iti tiempo ti kasar, masapul latta a nadagsen, ken ti pammaneknek ket masapul latta a clear and convincing. Dagiti parikut a pudno a nangrugi kalpasan ti kasar ket saan latta a sakupen ti Article 36.

Atiddog ti desision, ket adda sumagmamano a concurring ken separate opinion. Basaen ti intero a teksto iti Supreme Court E-Library (link iti sources iti baba) sakbay nga agpannuray iti uray ania a paset daytoy.