Tan-Andal v. Andal (2021): Bag-ong Pagbasa sa Psychological Incapacity

Si Rosanna ug Mario naminyo sa Makati niadtong December 1995. Ang ilang bugtong anak, usa ka babaye, natawo niadtong 1996. Nagbulag sila niadtong 2000, ug si Rosanna ang nagbantay sa ilang anak.

Matod ni Rosanna, ang iyang bana kanunay mawala sulod sa pipila ka adlaw, dili kahibalo modumala og kwarta, migamit og marijuana ug shabu, nagkuha og dagkong cash advance gikan sa iyang construction firm hangtod nga dili na kini makabayad sa mga trabahante, ug wala magtagad sa ilang masakiton nga anak. Labaw sa kausa siya nga mikalagiw o mibiya sa drug rehabilitation. Gilimod kini ni Mario ug miingon nga si Rosanna ang incapacitated.

Nag-file si Rosanna og petition aron ideklarar nga void ang kaminyoon ubos sa Article 36. Nagpresentar siya og psychiatrist nga nag-diagnose kang Mario og personality disorder ug substance abuse disorder, apan wala gyud ma-interview niini si Mario mismo, kay wala siya mosipot sa dihang gidapit.

Gideklarar sa trial court sa Parañaque nga void ang kaminyoon, gihatag kang Rosanna ang custody sa ilang anak ug gideklarar siya nga bugtong tag-iya sa lote ug balay. Gi-reverse kini sa Court of Appeals. Gitawag niini ang report sa psychiatrist nga "unscientific and unreliable" (dili siyentipiko ug dili kasaligan) kay wala gyud ma-interview si Mario, ug gideklarar nga valid ang kaminyoon. Miapelar si Rosanna sa Supreme Court.

Ang pangunang pangutana mao kung napamatud-an ba ni Rosanna nga psychologically incapacitated si Mario. Aron matubag kini, gitan-aw pag-usab sa Court ang 1997 nga guidelines sa Republic v. Court of Appeals and Molina, lakip na kung kinahanglan ba nga medikal nga mailhan ang gamot sa problema ug pamatud-an sa mga expert. Gihukman usab sa Court kung kinsa ang tag-iya sa lote ug balay, ug kinsa ang angay mobantay sa bata.

Gi-grant sa Supreme Court ang petition ni Rosanna. Gi-reverse niini ang Court of Appeals ug gibalik ang desisyon sa trial court.

Bahin sa balaod, gisubli sa Court ang kahulogan sa Article 36:

• Dili mental illness. Ang Court "categorically abandons the second Molina guideline" (tin-aw nga gibiyaan ang ikaduhang Molina guideline). Ang psychological incapacity "is neither a mental incapacity nor a personality disorder that must be proven through expert opinion". Ang kinahanglan ipakita mao ang "personality structure" sa asawa o bana, nga makita pinaagi sa klarong mga binuhatan nga makadaot sa pamilya.
• Igo na ang ordinaryong mga saksi. Ang mga tawo nga kauban na sa kinabuhi sa magtiayon sa wala pa ang kaminyoon makatestigo bahin sa batasan nga kanunay nilang nakita. Dili na kinahanglan ang expert, bisan og konsiderahon gihapon ang expert opinion kung i-presentar kini isip ebidensya.
• Sa wala pa ang kasal. Ang incapacity kinahanglan anaa na "at the time of the celebration" sa kaminyoon, bisan kung sa ulahi na kini makita.
• Incurable sa legal nga paagi. Ang incapacity kinahanglan malungtaron kaayo, uban niining partikular nga kapikas, nga ang ilang pagpuyo magkaguba ra gyud. Dili kinahanglan nga dili na kini matambalan sa medikal nga paagi.
• Seryoso. Dili igo ang gagmay nga kakatingalahan sa kinaiya, pag-usab-usab sa mood, panagsa nga pagkasuko, ug yano nga pagdumili, pagpasagad o kalisod.
• Clear and convincing evidence. Labaw kini sa naandan nga pamatuod sa civil cases apan ubos sa proof beyond reasonable doubt. Gilambigit kini sa Court sa presumption nga valid ang mga kaminyoon.

Bahin sa mga fact, nakita sa Court nga napamatud-an ni Rosanna ang incapacity ni Mario. Ang iyang paggamit og drugas, ang iyang pagdumili sa pagtapos sa rehabilitation, ang pagdala sa iyang anak sa kwarto diin siya mogamit og drugas, ang pagpahubas sa kwarta sa family firm ug ang dili pagsuporta sa iyang pamilya nagpakita og incapacity nga anaa na sa wala pa ang kaminyoon. Gidugang sa Court nga bisan og ang drug addiction usa ka ground para sa legal separation, dili kini makapugong sa korte sa pagdeklarar nga void ang kaminyoon, kung ang addiction nagpakita og psychological incapacity nga anaa na sa kasal.

Bahin sa propiedad, gigamit sa Court ang Article 147 sa Family Code, nga magdumala sa void nga kaminyoon tali sa mga partido nga makaminyo unta sa usag usa. Ang wages ug sweldo nga nakuha samtang nagpuyo sila managsama nga bahinon. Apan ang katunga ni Rosanna sa lote gi-donate kaniya sa iyang iyaan, ug ang balay gitukod gamit ang kwarta nga gihulam ni Rosanna ug sa iyang amahan, nga walay pamatuod nga mitabang si Mario o nag-atiman sa panimalay. Busa walay bahin si Mario sa bisan asa niini.

Bahin sa custody, gigamit sa Court ang Article 213 ug miuyon nga si Rosanna ang adunay custody, ug gitugotan si Mario nga mobisita. Matod niini, ang anak nakaabot na sa edad sa pagka-adulto.

Ang psychological incapacity ubos sa Article 36 usa ka malungtaron nga incapacity nga nakagamot sa personality structure sa asawa o bana, anaa na sa panahon sa kasal, grave ug incurable sa legal nga paagi; dili kinahanglan nga kini usa ka sakit nga gi-identify sa medikal, dili kinahanglan ang expert testimony, ug kinahanglan kini pamatud-an pinaagi sa clear and convincing evidence.

Sa wala pa ang Tan-Andal, daghang petition ubos sa Article 36 nagsalig sa psychological report nga nagmarka sa asawa o bana nga adunay personality disorder. Matod sa Court, kini nga requirement "restrictive, rigid, and intrusive" ug nagduso sa mga expert nga "pathologize" (himoong pasyente) ang mga magtiayon. Sukad 2021, mapamatud-an na sa asawa o bana ang kaso pinaagi sa testimonya sa mga tawo nga nakaila og maayo sa pikas nga kapikas sa wala pa ang kasal.

Wala maghimo og divorce ang Tan-Andal. Ang incapacity kinahanglan anaa gihapon sa panahon sa kasal, kinahanglan gihapon nga seryoso, ug ang pamatuod kinahanglan clear and convincing. Ang mga problema nga tinuod nga nagsugod human sa kasal gawas gihapon sa Article 36.

Taas ang desisyon, ug daghan ang concurring ug separate opinions. Basaha ang tibuok teksto sa Supreme Court E-Library (link sa sources sa ubos) sa dili pa mosalig sa bisan unsang bahin niini.