Barangay Hearing Process: Mediation, Pangkat ken Certificate to File

Mapanka iti Punong Barangay, isu met ti Lupon chairman. Kuna ti Section 410(a) a mabalin ti agreklamo "orally or in writing" (babaen ti sao wenno naisurat), kalpasan ti panagbayad iti umno a filing fee. Saan nga ikeddeng ti linteg no mano ti fee; damagem iti barangay hall.

Iti uneg ti sumaruno a working day, masapul nga ayaban ti Lupon chairman ti respondent (ti mairereklamo), a maipakaammo met kenka, tapno agpadakayo nga umay, a kaduayo dagiti saksiyo, iti sanguananna para iti mediation (Section 410(b)).

Denggen ti Punong Barangay ti agsumbangir a partido ken tulongannakayo nga agtunos. Ited ti Section 410(b) kenkuana ti 15 nga aldaw manipud iti umuna a panagsasarak dagiti partido iti sanguananna. No saan nga agballigi, masapul nga "forthwith" (dagus) nga agikeddeng iti petsa a pangbukel iti pangkat. Awan ti naituding a bilang ti aldaw ti linteg para iti dayta nga addang.

No saan nga umay ti respondent, ituloy latta ti Punong Barangay ti kaso. Kuna ti Administrative Circular No. 14-93, kas inadaw ti Supreme Court iti Bonifacio Law Office v. Bellosillo (2002), a no saan nga agballigi ti mediation wenno saan nga umay ti respondent, saan a mangted ti Punong Barangay iti certificate to file action iti daytoy nga addang, ta masapul a buklenna ti pangkat. Saanmi a binasa dagiti alagaden maipapan iti dusa ti partido nga agkedked nga umay, isu nga awan dayta iti daytoy a panid.

Ti pangkat ng tagapagkasundo ket panel ti conciliation a buklen ti 3 a miembro ti Lupon a pilien dagiti partido manipud iti listaan ti Lupon. No saan nga agtunos dagiti partido, agbunot ti Lupon chairman (Section 404(a)). Dagiti 3 a miembro ti mangpili iti bukodda a chairman ken secretary (Section 404(b)).

Dagiti alagaden maipapan iti panawen:

• agtaripnong ti pangkat iti saan a naladladaw ngem 3 nga aldaw manipud iti pannakabukelna (Section 410(d));
• masapul a maurnosna ti riri iti uneg ti 15 nga aldaw manipud iti aldaw ti umuna a taripnongna (Section 410(e));
• mabalin a paatiddogenna daytoy, no kayatna, iti sabali pay a panawen agingga iti 15 nga aldaw, "except in clearly meritorious cases" (malaksid kadagiti kaso a nalawag nga adda pakaibatayanna) (Section 410(e));
• mabalin nga ikiddaw ti maysa a partido a maikkat ti maysa a miembro ti pangkat gapu iti pannakikabagian, panangidumduma wenno interes; ti mayoria ti pangkat ti mangikeddeng, ken final dayta a desision (Section 410(d)).

Mabalin met nga agtunos dagiti partido a naisurat, iti aniaman nga addang, nga awatenda ti arbitration award (desision ti arbitration) ti Lupon chairman wenno ti pangkat. Mabalin a ma-repudiate dayta a katulagan iti uneg ti 5 nga aldaw, ken maaramid ti award iti uneg ti 10 nga aldaw kalpasan dayta a panawen (Section 413(a)).

Saan. Kuna ti Section 415 a dagiti partido "must appear in person without the assistance of counsel or representative" (masapul nga umayda a personal nga awan ti abogado wenno pannakabagi). Ti laeng exception ket para kadagiti menor de edad ken incompetent, a mabalin a tulongan ti asideg a kabagian a saan nga abogado. "Public and informal" (publiko ken saan a pormal) dagiti hearing, ngem mabalin a saan a paserrekan ti chairman ti publiko gapu iti privacy, decency wenno public morals (Section 414).

Kalikaguman ti Section 411 a tunggal amicable settlement (natalna a katulagan) ket:

• naisurat;
• iti pagsasao wenno dialekto nga ammo dagiti partido (no nagduma ti pagsasaoda, iti pagsasao nga ammoda);
• pinirmaan dagiti partido; ken
• pinaneknekan ti Lupon chairman wenno ti pangkat chairman.

Ti settlement wenno arbitration award ket addaan iti "the force and effect of a final judgment of a court" (kas iti final a desision ti korte) kalpasan ti 10 nga aldaw manipud iti petsana, malaksid no ma-repudiate wenno adda petition a mangwaswas iti award a naipila iti city wenno municipal court (Section 416).

Tapno ma-repudiate, mangipila ti partido iti sworn statement iti Lupon chairman iti uneg ti 10 nga aldaw manipud iti petsa ti settlement. Dagiti laeng rason ket naala ti pammalubos babaen ti fraud, violence wenno intimidation (Section 418). Umanay ti repudiation a pakaibatayan ti panangted iti certification a pangipila iti reklamo iti korte.

Ipatulod ti Lupon secretary ti settlement wenno award iti city wenno municipal court iti uneg ti 5 nga aldaw manipud iti award wenno manipud iti panagpatingga ti 10 nga aldaw a panawen (Section 419).

Mabalin nga ipatungpal ti Lupon ti settlement babaen ti execution iti uneg ti innem a bulan manipud iti petsa ti settlement. Kalpasan ti innem a bulan, masapul nga agipila ka iti kaso iti umno a city wenno municipal court tapno maipatungpal dayta (Section 417).

No adda panagsasarak iti sanguanan ti Lupon chairman wenno ti pangkat ket awan ti settlement, wenno na-repudiate ti settlement. Kuna ti Section 412(a) a ti kinaawan ti settlement ket sertipikaran ti Lupon wenno pangkat secretary ken paneknekan ti Lupon wenno pangkat chairman. Ti certificate to file action ti ikabilmo iti kasom iti korte.

Dua ti nagduma a panangkita ti Supreme Court kadagiti certificate a naited a nasapa unay:

• Iti Bonifacio Law Office v. Bellosillo (2002), naited ti certificate nga awan ti pangkat ken kurang ngem 15 nga aldaw kalpasan ti umuna a naiskediul a hearing iti sanguanan ti barangay chairman. Kinuna ti Korte nga "improperly and prematurely issued" (saan nga umno ken nasapa unay a naited) dayta, ken saan a biddut ti judge nga insublina ti kaso iti barangay.
• Iti Lumbuan v. Ronquillo (2006), nagsarak dagiti partido iti sanguanan ti barangay chairman ken naited ti certificate, ngem awan ti nabukel a pangkat. Kinuna ti Korte nga adda "substantial compliance with the law" (umanay a panagtungpal iti linteg) ket impalubosna nga agtuloy ti kaso iti korte.

Isu a ti kasasalakan a dalan ket ti panagdaliasat iti mediation ken iti pangkat. Ti certificate a naited dagus kalpasan ti saan a naballigi nga umuna a panagsasarak ket mabalin a kontraen, uray no mabalin pay laeng nga awaten ti korte.

Wen, ngem iti apagbiit laeng. Kuna ti Section 410(c) a ti prescriptive period (ti legal a taning ti panagipila iti kaso wenno criminal complaint) ket masardeng no agipila ka iti Punong Barangay. Agtuloy manen dayta no awatem ti certificate of repudiation wenno ti certification to file action. Ngem ti pannakasardeng ket "shall not exceed sixty (60) days from the filing of the complaint" (saan a lumabes iti 60 nga aldaw manipud iti panagipila ti reklamo). No asidegen ti taningmo, ipalubos met ti linteg a dumiretso ka iti korte (Section 412(b)).

Inaramid laeng dagitoy a pagarigan tapno maipakita no kasano ti panagandar dagiti alagaden. Saanda a balakad para iti aniaman a pudno a kaso.

Agipila ni Elena iti reklamo iti maysa a Lunes maipapan iti kuarta nga utang kenkuana ti kaarrubana a ni Jun. Maipatulod ti summons iti Martes, ti sumaruno a working day. Saan nga agballigi ti mediation iti sanguanan ti Punong Barangay iti uneg ti 15 nga aldaw. Mabukel ti pangkat, agtaripnong iti uneg ti 3 nga aldaw, ken addaan iti 15 nga aldaw, a mabalin a paatiddogen iti maminsan agingga iti 15 nga aldaw, tapno makatulag.

Pirmaan da Elena ken Jun ti naisurat a plano ti panagbayad iti Tagalog, a pinaneknekan ti pangkat chairman. Awan ti nag-repudiate iti uneg ti 10 nga aldaw, isu nga addaan dayta iti epekto ti final judgment. No sumardeng ni Jun nga agbayad, mabalin nga ipatungpal ti Lupon dayta iti uneg ti innem a bulan; kalpasan dayta, masapul a mapan ni Elena iti municipal court.

Pinirmaan ni Rosa ti settlement gapu ta pinangtaan ti kaarrubana. Iti uneg ti 10 nga aldaw, mangipila isuna iti sworn repudiation iti Lupon chairman. Umanay dayta a pakaibatayan ti certification a pangipila iti reklamo (Section 418).

Para iti tunggal addang ken ti panawenna iti maysa a lugar, kitaem ti barangay conciliation timeline. Para iti gagangay a pagarigan, kitaem ti Naariwawa a kaarruba: sadino ti pagreklamuan.

Saan a mabalin nga agparang dagiti abogado para kenka iti barangay. Ngem mabalin a kayatmo latta ti legal advice sakbay a pirmaam ti settlement a maipapan iti daga, dakkel nga utang wenno kalintegan nga isukom, wenno no patiem a napilitka a nagpirma. Makisaritaka iti abogado kalpasan nga awatem ti certificate to file action ken planuem ti mapan iti korte, wenno no dinarum ka metten ti sabali a partido.

No saanmo a kabaelan ti agbayad iti abogado, kitaem ti Libre a legal help iti Pilipinas para iti Public Attorney's Office (PAO) ken dadduma pay a pagpilian.