Gahod nga Kaingod: Diin Magreklamo kag Ano ang Siling sang Layi

Ang tagsa ka property may obligasyon nga indi gamuhon ang mga kaingod. Siling sang Article 682:

Ginapaathag sang Article 694 ang nuisance bilang bisan ano nga buhat, negosyo, kahimtangan sang property ukon iban pa nga, upod sa iban, "Annoys or offends the senses" (nagasamok ukon nagapasakit sa mga pamatyag). Public ang nuisance kon may epekto ini sa komunidad, sa palibot ukon sa madamo nga tawo, kag private kon wala (Article 695). Kon nuisance gid man ang gahod, ang gahod nga nagasamok lang sa tupad nga balay, kag indi sa komunidad ukon sa madamo nga tawo, isa ka private nuisance.

Ang Article 26 nagadugang sang mas malapad nga obligasyon:

Dayon ginalista sang article ang mga buhat pareho sang pagpanghilabot sa privacy sang balay sang iban, kag siling sini nga ini "and similar acts" (kag mga kaanggid nga buhat) nagahatag sang "a cause of action for damages, prevention and other relief" (kinamatarong nga magkaso para sa damages, pagpundo kag iban pa nga bulig). Ginatugutan sang Article 2219(10) ang moral damages para sa mga buhat suno sa Article 26. Kon ang gahod sang kaingod kaanggid bala nga buhat, ang korte ang magadesisyon suno sa mga kamatuoran.

Indi tanan nga mabaskog nga tingog. Sa AC Enterprises v. Frabelle Properties (2006), ang developer sang isa ka condominium sa Makati nagkaso tungod sang gahod sang mga blower sang aircon sang tupad nga building. Siling sang Supreme Court: "Noise is not a nuisance per se." (Ang gahod indi nuisance sa iya kaugalingon.) Mangin nuisance lang ini kon ginahalitan sini ang ikaayong lawas ukon kahamungaya sang ordinaryo nga tawo sa lugar sa paagi nga wala na sa rason. Gindugang sang Korte nga ang nagadesisyon "is not its intensity or volume" (indi ang kabaskog ukon volume sini), kundi kon nagahatag bala ang gahod sang matuod nga kasakit sa lawas kag kasamok sa tawo nga may ordinaryo nga pamatyag.

Nagbalik ang amo man nga inaway sa Frabelle Properties v. AC Enterprises (2020). Pagkatapos sang trial, nakita sang Supreme Court nga ang gahod sang blower indi actionable nuisance (indi nuisance nga puede ikaso). Gintan-aw sini ang lugar: ang duha ka building yara sa masako nga business kag commercial area. Ang isa ka tenant kinahanglan magsira sang iya balcony door kag magpasiga sang aircon, kag siling sang Korte nga "not an unreasonable burden to an ordinary person though it might be peculiarly bothersome to one" (indi ini wala sa rason nga kabudlay para sa ordinaryo nga tawo, bisan puede ini makasamok gid sa isa). Siling man sini: "There can be no fixed standard as to what kind of noise constitutes a nuisance." (Wala sang pirmi nga sukdanan kon ano nga gahod ang nuisance.)

Gani ginatimbang sang korte ang mga kamatuoran: ang oras kag kon pila ka beses ini natabo, ang klase sang palibot, kag ang epekto sa ordinaryo nga tawo, indi sa tawo nga sobra kasensitibo.

Puede tawagon sang barangay ang duha ka bahin para mag-areglo. Pero indi puede ideklara lang sang lokal nga gobyerno nga nuisance ang gahod kag ipasira ini. Sa AC Enterprises (2006), siling sang Supreme Court nga ang mga lokal nga gobyerno "have no power to declare a particular thing as a nuisance unless such as thing is a nuisance per se" (wala sang gahum nga ideklara nga nuisance ang isa ka butang luwas kon nuisance per se ini), kag indi man nila ini mapundo sa gwa sang korte; ini nga mga pamangkot "must be resolved by the courts" (dapat husayon sang korte). Ginsugid man sang Korte nga puede magpasa ang city council sang mga ordinansa para malikawan ukon mapundo ang gahod. Wala kami sang nabasa nga amo nga ordinansa, upod ang bisan ano nga oras sang videoke, gani pamangkota ang inyo barangay ukon city hall.

Magsugod sa barangay. Suno sa Local Government Code:

• ginatipon sang Lupon ang mga partido nga "actually residing in the same city or municipality" (matuod nga nagaestar sa isa ka siudad ukon munisipyo) para maareglo ang kalabanan sang inaway (Section 408), may mga luwas, pareho kon ang isa ka partido amo ang gobyerno;
• kon pareho kamo nagaestar sa isa ka barangay, ang reklamo ginadala sa Lupon sang amo nga barangay (Section 409(a));
• kon lain-lain ang inyo barangay pero sa isa ka siudad ukon munisipyo, ginadala ini sa barangay nga ginaestaran sang respondent, suno sa pagpili sang nagareklamo kon madamo ang respondent (Section 409(b));
• indi ka puede magkadto dayon sa korte luwas kon may confrontation sa atubangan sang Lupon chairman ukon sang Pangkat kag wala sang areglo, nga ginpamatud-an sang Lupon ukon Pangkat secretary (Section 412(a)).

Ginatugutan sang Section 412(b) ang mga partido nga magkadto dayon sa korte sa pila ka kaso, upod ang mga kaso nga may provisional remedies pareho sang preliminary injunction. Ginapaathag ang mga tikang sa Kinahanglan bala anay magkadto sa barangay? kag Barangay hearing process. Kon wala sang areglo, ang barangay magahatag sang certificate to file action.

Ang mga remedyo batok sa private nuisance amo ang civil action (kaso sibil) ukon abatement (pagpundo sang nuisance) nga wala sang kaso sa korte (Article 705). Sa civil action, puede pangayuon sa korte nga pundohon ang gahod kag maghatag sang damages. Ang abatement indi nagapugong sa damages para sa nagligad (Article 697), kag ang paglabay sang tion indi makahimo nga legal ang nuisance (Article 698).

Sa estrikto lang nga limitasyon. Ginatugutan sang Article 706 ang tawo nga ginhalitan sang private nuisance nga kuhaon ini, "without committing a breach of the peace or doing unnecessary injury" (nga indi nagaguba sang kalinong ukon nagahimo sang indi kinahanglan nga halit), pero kon sundon lang ang mga kondisyon sang Article 704:

Ina nga limitasyon sa pesos amo ang orihinal nga kantidad sang 1949 sa Code. Kag ginapaandaman sang Article 707 nga ang bisan sin-o nga nagpundo sang nuisance sa gwa sang korte magabayad sang damages kon nakahimo siya sang indi kinahanglan nga halit, ukon kon sang ulihi siling sang korte nga indi ini matuod nga nuisance. Delikado ang pag-agaw ukon paggub-a sang speaker.

Ang pila ka kagamo puede man nga krimen suno sa Revised Penal Code. Tan-awa ang Alarms and scandals. Ang criminal complaint lain nga dalanon sa civil nga kaso (kaso sibil) para sa nuisance.

Ini mga hinimo-himo lang nga halimbawa para ipakita kon paano nagaobra ang patakaran. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Ang mga kaingod ni Tess nagavideoke tubtob 2 a.m. halos kada gab-i. Ginpangayo niya nga untatan nila, pero wala sang resulta. Kay sa isa ka barangay sila nagaestar, nag-file siya sang reklamo sa Lupon chairman, nga amo ang Punong Barangay (LGC Sections 399, 409(a) kag 412). Kon wala sang areglo, puede siya magpasaka sang civil action para sa private nuisance upod ang damages (Art. 705); pamangkuton sang korte kon para sa ordinaryo nga tawo wala bala sa rason ang gahod.

Si Jun naakig sa amo man nga videoke kag ginbunot niya ang plug kag gin-guba ang speaker. Wala siya nagpangayo anay, wala sang pagtugot sang health officer kag wala sang bulig sang pulis (Arts. 704 kag 706). Kon makita sang korte nga indi nuisance ang gahod, ukon nakahimo siya sang indi kinahanglan nga halit, siya ang magabayad sang damages (Art. 707).

Ang isa ka condominium sa masako nga business district nagreklamo parte sa mga aircon blower sang isa ka building. Pareho sa mga kaso sang Frabelle, indi mapasira sang siudad ang mga blower paagi lang sa pagtawag sa gahod nga nuisance. Ang korte ang magadesisyon, nga ginatan-aw ang klase sang lugar.

Sa barangay, suno sa Section 415 sang Local Government Code, dapat magpakita sa personal ang mga partido, wala sang abogado. Magpakigsugilanon sa abogado kon maghatag ang barangay sang certificate to file action kag gusto mo magkaso para sa nuisance, injunction ukon damages, kon ginkaso ka sang imo kaingod, ukon kon nagahunahuna ka nga ikaw mismo ang magkuha ukon magpundo sang bisan ano.

Kon indi mo makaya ang bayad sa abogado, tan-awa ang Libre nga legal nga bulig sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO) kag iban pa nga kapilian.