Barangay Arbitration: Kon ang Lupon ang Magdesisyon sa Inyo Inaway

Sa mediation ukon conciliation, ang mga partido mismo ang nagakasugot sa mga kondisyon, kag ina nga kasugtanan amo ang amicable settlement (areglo) (tan-awa ang Paano ang barangay hearing). Sa arbitration, ginatugutan sang mga partido ang iban nga magdesisyon. Suno sa Section 413(a), ang mga partido "may, at any stage of the proceedings, agree in writing that they shall abide by the arbitration award of the lupon chairman or the pangkat" (puede, sa bisan ano nga tikang, magkasugot sa nasulat nga batunon nila ang arbitration award sang lupon chairman ukon sang pangkat).

Ang lupon chairman amo ang punong barangay. Ang pangkat amo ang conciliation panel nga may tatlo ka miyembro nga ginpili para sa sina nga inaway.

Indi. Sa Pang-et v. Manacnes-Dao-as (2007), siling sang Supreme Court:

• ang obligado lang sa barangay justice system amo "that there be a confrontation between the parties before the Lupon Chairman or the Pangkat" (nga may pagkitaay sang mga partido sa atubangan sang Lupon Chairman ukon sang Pangkat), kag certification nga wala sang areglo nga natigayon, antes mapasaka ang kaso sa korte;
• "in order that a party may be bound by an arbitration award, said party must have agreed in writing that they shall abide by the arbitration award of the Lupon or the Pangkat" (para mahigot ang partido sa arbitration award, dapat nagkasugot siya sa nasulat nga batunon ini);
• "Like in any other contract, parties who have not signed an agreement to arbitrate will not be bound by said agreement" (pareho sa iban nga kontrata, ang wala nagpirma sang kasugtanan nga mag-arbitrate indi mahigot sini).

Sa sina nga kaso, nagkasugot ang mga abogado sa korte nga ibalik ang kaso sa barangay. Siling sang Korte, para lang sa conciliation ina nga kasugtanan. Ang mga partido "may only be compelled to appear before the Lupon ng Tagapamayapa for the necessary confrontation" (mapilit lang nga magpakita sa Lupon ng Tagapamayapa para sa pagkitaay), indi nga magpirma sang kasugtanan nga mag-arbitrate. Tungod nagdumili magpirma ang mga partido mismo, ang award nga ginhatag gihapon wala naghigot sa ila, kag ginsugo sang Korte ang trial court nga ipadayon ang orihinal nga kaso.

Huo, pero sa sulod lang sang lima ka adlaw. Suno sa Section 413(a), ang kasugtanan "may be repudiated within five (5) days from the date thereof for the same grounds and in accordance with the procedure hereinafter prescribed" (puede bawion sa sulod sang 5 ka adlaw halin sa petsa sini, sa amo man nga mga rason kag proseso). Ato nga mga rason kag proseso yara sa Section 418: sworn statement nga ihatag sa lupon chairman, tungod nga ang pag-uyon nakuha paagi sa fraud (pagdaya), violence (kusog) ukon intimidation (pagpahadlok). Tan-awa ang Puede ka bala mag-atras sa barangay settlement?

Ginabutang sang Section 413 ang tion kag ang porma:

• ginahimo ang award "after the lapse of the period for repudiation and within ten (10) days thereafter" (pagkatapos sang tion para sa repudiation kag sa sulod sang 10 ka adlaw pagkatapos sina);
• dapat ini "in writing in a language or dialect known to the parties" (nasulat sa lenguahe ukon dialect nga nahibaluan sang mga partido); kon indi pareho ang lenguahe ukon dialect sang mga partido, ginasulat ini sa lenguahe ukon dialect nga nahibaluan nila.

Suno sa Section 415, magpakita ang mga partido sa personal, wala sang abogado ukon representante. Sa sulod sang lima ka adlaw halin sa petsa sang award, ipadala sang lupon secretary ang award sa husto nga city ukon municipal court kag hatagan sang kopya ang mga partido kag ang lupon chairman (Section 419).

Indi paagi sa repudiation. Ang repudiation para lang sa areglo kag sa kasugtanan nga mag-arbitrate. Ang award mismo ginakontra sa korte. Suno sa Section 416, ang arbitration award may "the force and effect of a final judgment of a court upon the expiration of ten (10) days from the date thereof, unless... a petition to nullify the award has been filed before the proper city or municipal court" (kusog kag epekto sang final nga desisyon sang korte pagkatapos sang 10 ka adlaw halin sa petsa sini, luwas kon may petisyon para pakanselahon ang award sa husto nga city ukon municipal court).

Wala ginlista sang Local Government Code ang mga rason para sa petisyon nga pakanselahon ang award, kag wala sang desisyon sang Supreme Court nga amon nabasa para sa sini nga pahina nga nagalista sini.

Pareho sang areglo. Suno sa Section 417, "The amicable settlement or arbitration award may be enforced by execution by the lupon within six (6) months from the date of the settlement. After the lapse of such time, the settlement may be enforced by action in the appropriate city or municipal court." (Mapatuman sang lupon ang areglo ukon award paagi sa execution sa sulod sang 6 ka bulan; pagkatapos sina, paagi sa kaso sa husto nga city ukon municipal court.) Ang mga patakaran sang barangay nga ginsitar sang Supreme Court sa Vidal v. Escueta (2003) nagaisip sang anom ka bulan para sa award halin sa petsa nga nabaton ang award, ukon halin sa petsa nga nag-abot ang tion sang obligasyon sa sini. Ang mga tikang ginapaathag sa Wala gintuman sang pihak nga partido ang barangay settlement.

Ini mga hinimo-himo lang nga halimbawa para ipakita kon paano nagaobra ang mga patakaran. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Si Nena kag si Paolo indi magkasugot kon sin-o ang dapat magbayad sang naguba nga koral. Nagpirma sila nga duha sang nasulat nga kasugtanan nga ang pangkat ang magdesisyon. Wala sang nagbawi sini sa sulod sang lima ka adlaw, gani ang pangkat naghatag sang nasulat nga award sa sulod sang masunod nga napulo ka adlaw (Section 413(a)). Kon wala sang nagpasaka sang petisyon para pakanselahon ini sa sulod sang napulo ka adlaw halin sa award, may epekto na ini sang final judgment (Section 416).

Ang abogado ni Rico nagkasugot sa korte nga ibalik ang iya kaso sa barangay, pero nagdumili si Rico nga magpirma sang kasugtanan nga mag-arbitrate. Suno sa Pang-et v. Manacnes-Dao-as, ang award nga ginhimo nga wala sang iya pirma sa kasugtanan indi maghigot sa iya, kag padayon ang kaso sa korte.

Indi sa barangay, diin indi puede magpakita ang abogado para sa mga partido. Magpakigsugilanon sa abogado antes ka magpirma sang kasugtanan nga mag-arbitrate kon dako ukon komplikado ang inaway, kag dayon pagkatapos sang award kon sa banta mo dapat ini kontrahon, kay mangin final ang award pagkatapos sang napulo ka adlaw halin sa petsa sini luwas kon may petisyon nga ginpasaka sa korte para pakanselahon ini. Kon dapat bala gid magsugod sa barangay ang imo inaway, tan-awa ang Kinahanglan bala anay magkadto sa barangay?

Kon indi mo makaya ang bayad sa abogado, tan-awa ang Libre nga legal nga bulig sa Pilipinas.