Barangay Arbitration: No ti Lupon ti Mangikeddeng iti Ririm

Iti mediation wenno conciliation, dagiti partido mismo ti agtulag kadagiti kondision, ken dayta a tulag ti amicable settlement (natalna a katulagan) (kitaem ti Barangay hearing process). Iti arbitration, sabali a tao ti ipalubos dagiti partido a mangikeddeng. Kuna ti Section 413(a) a dagiti partido "may, at any stage of the proceedings, agree in writing that they shall abide by the arbitration award of the lupon chairman or the pangkat" (mabalinda, iti aniaman nga addang ti proseso, ti agtunos a naisurat a tungpalenda ti arbitration award ti Lupon chairman wenno ti pangkat).

Ti Lupon chairman ket ti Punong Barangay. Ti pangkat ket ti panel ti conciliation a buklen ti tallo a miembro a napili para iti dayta a riri.

Saan. Iti Pang-et v. Manacnes-Dao-as (2007), kinuna ti Supreme Court a:

• ti laeng masapul iti barangay justice system ket "that there be a confrontation between the parties before the Lupon Chairman or the Pangkat" (adda panagsasarak dagiti partido iti sanguanan ti Lupon Chairman wenno ti Pangkat), ken sertipikasion nga awan ti nagtulagan, sakbay a mabalin nga agipila iti kaso iti korte;
• "in order that a party may be bound by an arbitration award, said party must have agreed in writing that they shall abide by the arbitration award of the Lupon or the Pangkat" (tapno maigalut ti maysa a partido iti arbitration award, masapul nga immanamong isuna a naisurat a tungpalenna ti arbitration award ti Lupon wenno ti Pangkat);
• "Like in any other contract, parties who have not signed an agreement to arbitrate will not be bound by said agreement" (kas iti aniaman a kontrata, dagiti partido a saan a nagpirma iti tulag nga ag-arbitrate ket saan a maigalut iti dayta a tulag).

Iti dayta a kaso, immanamong dagiti abogado iti korte nga isubli ti kaso iti barangay. Kinuna ti Korte a para laeng iti conciliation dayta a tulag. Dagiti partido "may only be compelled to appear before the Lupon ng Tagapamayapa for the necessary confrontation" (mabalin laeng a pilitenda nga agparang iti sanguanan ti Lupon ng Tagapamayapa para iti masapul a panagsasarak), saan a pilitenda a pumirma iti tulag nga ag-arbitrate. Gapu ta nagkedked a pumirma dagiti partido mismo, saan a nangigalut kadakuada ti award a naited latta, ket imbilin ti Korte iti trial court nga ituloyna ti orihinal a kaso.

Wen, ngem iti uneg laeng ti lima nga aldaw. Kuna ti Section 413(a) a ti tulag "may be repudiated within five (5) days from the date thereof for the same grounds and in accordance with the procedure hereinafter prescribed" (mabalin a ma-repudiate iti uneg ti lima nga aldaw manipud iti petsana, iti isu met laeng a rason ken proseso a naituding iti baba). Adda dagita a rason ken proseso iti Section 418: sworn statement a maipila iti Lupon chairman, gapu ta ti panagtunos ket naala babaen ti fraud (panangallilaw), violence (kinaranggas) wenno intimidation (pangta). Kitaem ti Mabalin kadi nga umatras iti barangay settlement?

Ikeddeng ti Section 413 ti panawen ken langa:

• maaramid ti award "after the lapse of the period for repudiation and within ten (10) days thereafter" (kalpasan a lumabes ti panawen ti repudiation ken iti uneg ti sangapulo nga aldaw kalpasan dayta);
• masapul a "in writing in a language or dialect known to the parties" (naisurat iti pagsasao wenno dialekto nga ammo dagiti partido); no saan nga agpada ti pagsasao wenno dialekto dagiti partido, maisurat dayta iti pagsasao wenno dialekto nga ammoda.

Iti sidong ti Section 415, personal nga agparang dagiti partido, nga awan ti abogado wenno pannakabagi. Iti uneg ti lima nga aldaw manipud iti petsa ti award, ipatulod ti Lupon secretary ti award iti umno a city wenno municipal court ken mangted iti kopia kadagiti partido ken iti Lupon chairman (Section 419).

Saan a babaen ti repudiation. Para laeng iti settlement ken iti tulag nga ag-arbitrate ti repudiation. Ti award mismo ket kontraen iti korte. Kuna ti Section 416 nga addaan ti arbitration award iti "the force and effect of a final judgment of a court upon the expiration of ten (10) days from the date thereof, unless... a petition to nullify the award has been filed before the proper city or municipal court" (puersa ken epekto ti final a desision ti korte kalpasan ti sangapulo nga aldaw manipud iti petsana, malaksid no... adda petision a mangwaswas iti award a naipila iti umno a city wenno municipal court).

Saan nga ilista ti Local Government Code dagiti rason para iti petition to nullify, ken awan ti desision ti Supreme Court a nabasa para iti daytoy a panid a mangited kadagita.

Kas iti settlement. Kuna ti Section 417: "The amicable settlement or arbitration award may be enforced by execution by the lupon within six (6) months from the date of the settlement. After the lapse of such time, the settlement may be enforced by action in the appropriate city or municipal court." Kayatna a sawen, mabalin nga ipatungpal ti Lupon ti settlement wenno award babaen ti execution iti uneg ti innem a bulan; kalpasan dayta, babaen ti kaso iti umno a city wenno municipal court. Dagiti alagaden ti barangay nga inadaw ti Supreme Court iti Vidal v. Escueta (2003) ket bilangenda ti innem a bulan para iti award manipud iti petsa a panangawat iti award, wenno manipud iti petsa a maudon ti obligasion iti dayta. Mailawlawag dagiti addang iti Saan a tinungpal ti sabali a partido ti barangay settlement.

Inaramid laeng dagitoy a pagarigan tapno maipakita no kasano ti panagandar dagiti alagaden. Saanda a balakad para iti aniaman a pudno a kaso.

Saan nga agtunos da Nena ken Paolo no siasino ti agbayad iti nadadael nga alad. Agpada a pirmaanda ti naisurat a tulag nga ipalubosda iti pangkat ti mangikeddeng. Awan ti nag-repudiate iti uneg ti lima nga aldaw, isu a mangted ti pangkat iti naisurat nga award iti uneg ti sumaruno a sangapulo nga aldaw (Section 413(a)). No awan ti agipila iti petition to nullify iti uneg ti sangapulo nga aldaw manipud iti award, addaan dayta iti epekto ti final judgment (Section 416).

Immanamong ti abogado ni Rico iti korte nga isubli ti kasona iti barangay, ngem agkedked ni Rico a pumirma iti tulag nga ag-arbitrate. Segun iti Pang-et v. Manacnes-Dao-as, saan a maigalut ni Rico iti award a naaramid nga awan ti pinirmaanna a tulag, ket agtuloy ti kaso iti korte.

Saan iti barangay, ta saan a mabalin nga agparang dagiti abogado para kadagiti partido. Makisaritaka iti abogado sakbay a pirmaam ti tulag nga ag-arbitrate no dakkel wenno narigat ti riri, ken dagus kalpasan ti award no panunotem a masapul a kontraen dayta, gapu ta agbalin a final ti award kalpasan ti sangapulo nga aldaw manipud iti petsana malaksid no adda petition to nullify a naipila iti korte. No masapul kadi a mapan iti barangay ti ririm, kitaem ti Masapul kadi a mapanak nga umuna iti barangay?

No saanmo a kabaelan ti agbayad iti abogado, kitaem ti Libre a legal help iti Pilipinas.