Kailan Puwedeng Arestuhin ng Pulis Nang Walang Warrant?

Ayon sa Rule 113, Section 1, ang arrest ay ang pagkuha sa isang tao sa kustodiya para managot siya sa isang krimen. Ginagawa ito sa aktuwal na pagpigil sa tao, o kapag kusa siyang sumama o sumuko sa kustodiya. Bawal ang dahas o hindi kailangang puwersa, at hindi dapat pigilan ang tao nang higit sa kailangan (Section 2).

Ang karaniwang patakaran ay pag-aresto na may warrant na inilabas ng judge. Exception ang warrantless arrest, kaya dapat pasok ito sa isa sa mga kaso sa ibaba.

Sabi ng Rule 113, Section 5, puwedeng mang-aresto nang walang warrant ang peace officer o pribadong tao:

1. Huli sa akto (in flagrante delicto). Sa harap niya, ang taong aarestuhin ay gumawa, aktuwal na gumagawa, o tinatangkang gumawa ng krimen.
2. Hot pursuit. Kagagawa lang ng krimen, at may probable cause ang nang-aaresto, batay sa sarili niyang kaalaman sa mga pangyayari, na ang taong aarestuhin ang gumawa nito.
3. Tumakas na bilanggo. Tumakas ang tao mula sa kulungan o lugar ng detensyon, o tumakas habang inililipat.

Sa unang dalawang kaso, dapat dalhin "forthwith" (agad-agad) ang inaresto sa pinakamalapit na police station o kulungan at kasuhan ayon sa Rule 112, Section 7 (ang inquest rule, ipinaliwanag sa ibaba).

Ang taong legal na inaresto pero tumakas o itinakas ay puwedeng habulin at hulihin ulit ng kahit sino, nang walang warrant, kahit saan sa Pilipinas (Section 13).

Sa Veridiano v. People (2017), may tumawag sa pulis at sinabing may lalaking papunta sa ibang lungsod para kumuha ng ilegal na droga. Nag-set up ang pulis ng checkpoint, pinahinto ang isang jeepney, pinalabas sa mga pasahero ang laman ng bulsa nila, at may nakitang parang marijuana kay Mario Veridiano, isang pasahero. Inaresto siya. In-acquit siya ng Supreme Court at ipinag-utos na palayain. Ang mga pangunahing punto nito:

• Para sa pag-aresto "in the act", dalawang bagay ang dapat naroon: may overt act (hayag na kilos) ang tao na nagpapakitang kagagawa lang niya, ginagawa niya o tinatangka niyang gawin ang krimen, at ginawa ang kilos na iyon sa harap o sa paningin ng officer.
• Hindi overt act ang tip. Sabi ng Court: "A hearsay tip by itself does not justify a warrantless arrest."
• Sa hot pursuit, hindi kailangang nakita ng officer ang krimen, pero dapat may sarili siyang kaalaman sa mga pangyayaring nagpapakitang ang tao ang gumawa nito.
• Hindi kahina-hinala sa sarili nito ang pagiging nerbiyoso. Sabi ng Court: "Reasonable persons will act in a nervous manner in any check point."

Nakita rin ng Court na invalid ang search, kaya hindi puwedeng gamiting ebidensya ang marijuana, at kung wala iyon, wala nang batayan para ma-convict siya. Isang detalye: hindi kinuwestiyon ni Veridiano ang pag-aresto sa kanya bago siya nag-plea, kaya hindi na niya puwedeng kuwestiyunin ang mismong pag-aresto. Sinabi ng Court na hindi nito napipigilan ang akusado na kuwestiyunin kung puwedeng tanggapin bilang ebidensya ang mga nakumpiska. Ang stop-and-frisk, mga checkpoint at ang "plain view" rule ay hiwalay na paksa na hindi namin tinatalakay dito.

Ang officer na umaaresto nang walang warrant ay dapat magsabi sa tao ng kanyang awtoridad at ng dahilan ng pag-aresto (Section 8). Ang pribadong tao naman ay dapat magsabi ng balak niyang mang-aresto at ng dahilan (Section 9). Sa parehong kaso, hindi ito kailangan kung nahuli sa akto ang tao, hinabol agad pagkatapos ng krimen, nakatakas, tumatakbo palayo o lumalaban nang marahas bago pa siya masabihan, o kung malalagay sa panganib ang pag-aresto kapag sinabi pa ito.

Puwedeng gawin ang pag-aresto sa kahit anong araw at kahit anong oras, araw man o gabi (Section 6).

Ayon sa Rule 112, Section 7, kapag ang krimen ay nangangailangan ng preliminary investigation, puwedeng isampa ang kaso sa korte nang wala nito kung may naganap na inquest (mabilisang pagsusuri ng prosecutor). Kung walang available na inquest prosecutor, puwedeng direktang magsampa ng reklamo sa korte ang biktima o ang peace officer.

Bago isampa ang kaso, puwedeng humingi ng preliminary investigation ang inaresto. Para dito, kailangan niyang pumirma ng waiver ng Article 125 ng Revised Penal Code, kasama ang abogado. Kahit may waiver, puwede siyang mag-apply ng bail, at dapat matapos ang investigation sa loob ng 15 araw. Kung naisampa ang kaso nang walang preliminary investigation, puwedeng humingi nito ang akusado sa loob ng 5 araw mula nang malaman niyang naisampa ito.

Itinatakda ng Article 125 kung gaano katagal puwedeng hawakan ng pulis ang tao bago siya iharap sa tamang judicial authorities: 12, 18 o 36 na oras, depende sa parusa. Tingnan ang Gaano katagal ka puwedeng ikulong ng pulis nang walang kaso?

Oo, pero mahalaga ang timing. Sabi ng Rule 114, Section 26, ang pag-apply o pagkakaroon ng bail ay hindi pumipigil sa akusado na kuwestiyunin ang pag-aresto, ang warrant, o ang kawalan ng preliminary investigation, basta itataas niya ito bago siya mag-plea.

Mga gawa-gawang halimbawa lang ito. Hindi ito payo para sa anumang totoong kaso.

Inagaw ni Nonoy ang cellphone sa kamay ng isang babae at tumakbo. Nakita ito ng isang barangay tanod, hinabol siya at nahuli. Pag-aresto ito sa akto. Dapat dalhin agad ng tanod si Nonoy sa pinakamalapit na police station.

Tahimik na nakaupo si Ramon sa jeepney nang pahintuin ito ng pulis dahil sa isang text na nagsasabing "may drugs ang lalaking naka-pulang t-shirt". Wala namang kahina-hinalang ginagawa si Ramon. Ayon sa Veridiano, hindi sapat ang tip na walang overt act para sa warrantless arrest.

Ninakawan ang tindahan ni Joy isang oras na ang nakalipas. Dumating ang pulis, kinausap ang mga saksi, tiningnan ang CCTV footage, at nakakita ng lalaki sa malapit na may hawak ng mga ninakaw. Puwede itong pumasok sa hot pursuit, dahil may sariling kaalaman ang mga officer sa mga pangyayaring tumuturo sa kanya. Ang korte ang magpapasya kung pasok nga ito.

Para sa mga proseso ng pulis sa clearance, tingnan ang aming PNP guides. Para sa bail pagkatapos ng pag-aresto, tingnan ang Magkano ang bail?

Agad pagkatapos ng pag-aresto, at bago pumirma ng anumang waiver. Ayon sa Article 125, ang nakakulong ay puwedeng makipag-usap at sumangguni sa abogado anumang oras, kapag hiniling niya. Masusuri ng abogado kung pasok ang pag-aresto sa Rule 113, maitataas ang anumang depekto bago ang plea, at mapagpapasyahan kung hihingi ng preliminary investigation. Kung wala kang pambayad sa abogado, tingnan ang Libreng legal na tulong sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO).