Kaano a Mabalinnaka a Tiliwen ti Pulis nga Awan ti Warrant?

Ipalawag ti Rule 113, Section 1 a ti arrest ket ti panangala iti tao iti custody tapno masungbatanna ti krimen. Maaramid daytoy babaen ti pudno a panangiggem iti tao, wenno babaen ti panagsuko ti tao iti custody. Saan a mabalin ti aniaman a kinaranggas wenno saan a kasapulan a puersa, ken saan a mabalin nga iggaman ti tao iti nalablabes ngem ti kasapulan (Section 2).

Ti kadawyan a pagannurotan ket panangtiliw nga addaan iti warrant nga inted ti hukom. Ti warrantless arrest ket exception, isu a masapul a maitunos dayta iti maysa kadagiti kaso iti baba.

Kuna ti Rule 113, Section 5 a ti peace officer wenno pribado a tao ket mabalin a tumiliw nga awan ti warrant:

1. Natiliw bayat ti panagaramid (in flagrante delicto). Iti sangona, ti tao a tiliwen ket nakaaramid, agar-aramid, wenno padpadasenna nga aramiden ti krimen.
2. Hot pursuit. Kaaramid laeng ti krimen, ken ti tumiliw ket addaan iti probable cause a mamati, a naibatay iti personal a pannakaammo kadagiti pasamak wenno kasasaad, a ti tao a tiliwen ti nangaramid iti dayta.
3. Nakalibas a balud. Nakalibas ti tao iti pagbaludan wenno lugar a pakaikulongan, wenno nakalibas bayat ti pannakaiyakarna.

Iti umuna a dua a kaso, ti natiliw ket masapul nga ipan "forthwith" (dagus) iti kaasitgan a police station wenno pagbaludan ken maidarum iti sidong ti Rule 112, Section 7 (ti pagannurotan ti inquest, a maipalawag iti baba).

Ti tao a legal a natiliw sa nakalibas wenno naisalakan ket mabalin a kamaten ken tiliwen manen ti siasinoman, nga awan ti warrant, iti aniaman a paset ti Pilipinas (Section 13).

Iti Veridiano v. People (2017), adda nangtawag iti pulis a nangibaga nga adda lalaki a mapan iti sabali a siudad tapno mangala iti illegal a droga. Nangaramid ti pulis iti checkpoint, pinasardengda ti jeepney, pinaruarda kadagiti pasahero ti linaon dagiti bolsada, ket adda nasarakanda a kasla marijuana iti maysa a pasahero, ni Mario Veridiano. Natiliw isuna. In-acquit ti Supreme Court isuna ken imbilinna a mawayawayaan. Dagiti kangrunaan a punto:

• Para iti panangtiliw "in the act", masapul nga adda dua a banag: ti tao ket agaramid iti overt act (nalawag nga aramid) a mangipakita a kaaramidna, agar-aramid, wenno padpadasenna nga aramiden ti krimen, ken naaramid dayta iti sango wenno iti panagkita ti opisial.
• Ti tip ket saan nga overt act. Kinuna ti Court: "A hearsay tip by itself does not justify a warrantless arrest." Kayatna a sawen, ti tip a nangngeg laeng ket saan nga umanay a rason para iti warrantless arrest.
• Para iti hot pursuit, saan a masapul a makita dagiti opisial ti krimen, ngem masapul nga adda personal a pannakaammoda kadagiti pasamak a mangipakita a ti tao ti nangaramid iti dayta.
• Ti panagbuteng-buteng ket saan a pagduaduaan iti bukodna. Kinuna ti Court: "Reasonable persons will act in a nervous manner in any check point." Kayatna a sawen, uray dagiti nainkalintegan a tao ket agbuteng-buteng iti aniaman a checkpoint.

Nasarakan met ti Court a saan a nainkalintegan ti panagbirok (search), isu a saan a mabalin nga usaren ti marijuana kas ebidensia, ket no awan dayta, awanen ti mabati a pangibasolan kenkuana. Adda maysa a detalye: saan a nagsupiat ni Veridiano iti pannakatiliwna sakbay ti panangipaayna iti plea, isu a saanen a mabalinna a kuestionen ti mismo a panangtiliw. Kinuna ti Court a daytoy ket saan a manglapped iti akusado a mangkuestion no maawat ti ebidensia a naala. Ti stop-and-frisk, dagiti checkpoint ken ti pagannurotan ti "plain view" ket naisina a topiko a saanmi a sakupen ditoy.

Ti opisial a tumiliw nga awan ti warrant ket masapul nga ibagana iti tao ti autoridadna ken ti rason ti panangtiliw (Section 8). Ti pribado a tao ket masapul nga ibagana iti tao ti panggepna a tumiliw ken ti rason (Section 9). Iti agpada a kaso, saan a masapul daytoy no ti tao ket natiliw bayat ti panagaramid, kamkamaten kalpasan laeng ti krimen, nakalibas, agtaray wenno sipupuersa nga agsupiat sakbay a maibaga kenkuana, wenno no ti panangibaga ket mangipeggad iti panangtiliw.

Ti panangtiliw ket mabalin nga aramiden iti aniaman nga aldaw ken iti aniaman nga oras, aldaw man wenno rabii (Section 6).

Iti sidong ti Rule 112, Section 7, no ti krimen ket kasapulan ti preliminary investigation, mabalin a maidatag ti kaso iti korte nga awan dayta no naaramid ti inquest. No awan ti inquest prosecutor, ti naagrabiado wenno ti peace officer ket mabalin a dagus nga agidatag iti complaint iti korte.

Sakbay a maidatag ti kaso, ti natiliw ket mabalin nga agkiddaw iti preliminary investigation. Tapno maaramid dayta, masapul a pirmaanna ti waiver ti Article 125 ti Revised Penal Code, iti sango ti abogado. Uray adda waiver, mabalin latta nga ag-apply ti tao iti bail, ken masapul a malpas ti investigation iti uneg ti 15 nga aldaw. No naidatag ti kaso nga awan ti preliminary investigation, ti akusado ket mabalin nga agkiddaw iti dayta iti uneg ti 5 nga aldaw manipud iti pannakaammona iti pannakaidatag.

Ikeddeng ti Article 125 no kasano kabayag a mabalin nga iggaman ti pulis ti tao sakbay nga iyawatda iti proper judicial authorities: 12, 18 wenno 36 nga oras, agpannuray iti dusa. Kitaem ti Kasano kabayag a mabalinnaka nga ikulong ti pulis nga awan ti kaso?

Wen, ngem napateg ti tiempo. Kuna ti Rule 114, Section 26 a ti panag-apply wenno pannakaala ti bail ket saan a manglapped iti akusado a mangkuestion iti panangtiliw, iti warrant, wenno iti kinaawan ti preliminary investigation, no laeng ipasimudaag dayta sakbay ti panangipaay iti plea.

Inaramid laeng dagitoy a pagarigan. Saan dagitoy a balakad para iti aniaman a pudno a kaso.

Ni Nonoy ket rinabsutna ti telepono iti ima ti maysa a babai ket nagtaray. Nakita dayta ti maysa a barangay tanod, kinamatna ken natiliwna. Daytoy ket panangtiliw bayat ti panagaramid. Masapul nga ipan ti tanod ni Nonoy forthwith iti kaasitgan a police station.

Ni Ramon ket agtugtugaw a natalna iti jeepney idi pinasardeng ti pulis dayta gapu iti text message a kunana "a man in a red shirt has drugs" (adda lalaki a nakabado iti nalabaga nga addaan iti droga). Awan ti pagduaduaan nga ar-aramiden ni Ramon. Iti sidong ti Veridiano, saan nga umanay ti tip nga awan ti aniaman nga overt act para iti warrantless arrest.

Ti tiendaan ni Joy ket natakawan maysa nga oras ti napalabas. Dimteng ti pulis, nakisaritada kadagiti saksi, kinitada ti CCTV footage, ket nasarakanda ti maysa a lalaki iti asideg nga iggemna dagiti natakaw a banag. Mabalin a maitunos daytoy iti hot pursuit, gapu ta adda personal a pannakaammo dagiti opisial kadagiti pasamak a mangitudo kenkuana. Ti korte ti mangikeddeng no maitunos dayta.

Tapno mabasam ti maipapan kadagiti proseso ti pulis para kadagiti clearance, kitaem dagiti giya mi maipapan iti PNP. Para iti bail kalpasan ti panangtiliw, kitaem ti Mano ti bail?

Dagus kalpasan ti panangtiliw, ken sakbay ti panagpirma iti aniaman a waiver. Iti sidong ti Article 125, ti naikulong ket mabalin a makisarita ken makiuman iti abogado iti aniaman nga oras, no kiddawenna. Mabalin a kitaen ti abogado no maitunos ti panangtiliw iti Rule 113, ipasimudaag ti aniaman a pagkuranganna sakbay ti plea, ken ikeddeng no agkiddaw iti preliminary investigation. No awan ti kabaelam a mangbayad iti abogado, kitaem ti Libre a tulong legal iti Pilipinas para iti Public Attorney's Office (PAO).