San-o Ka Mahimo Arestohon sang Pulis nga Wala sing Warrant?

Ginapaathag sang Rule 113, Section 1 nga ang arrest (pag-aresto) amo ang pagkuha sa tawo sa custody (pag-uyat) agod mapaatubang sia sa kaso parte sa isa ka krimen. Ginahimo ini paagi sa matuod nga pagpugong sa tawo, ukon paagi sa iya pagpasakop sa custody. Indi dapat maggamit sang kapintas ukon indi kinahanglan nga kusog, kag indi dapat pugngan ang tawo sing labaw sa kinahanglan (Section 2).

Ang normal nga rule amo ang pag-aresto nga may warrant nga ginhatag sang hukom. Ang warrantless arrest isa ka eksepsyon, gani dapat masakop ini sa isa sa mga kaso sa idalom.

Siling sang Rule 113, Section 5 nga ang peace officer ukon pribado nga tawo mahimo makaaresto nga wala warrant:

1. Nadakpan sa mismo nga buhat (in flagrante delicto). Sa iya atubangan, ang tawo nga arestohon nagbuhat na, matuod nga nagabuhat, ukon nagatinguha magbuhat sang krimen.
2. Hot pursuit (dayon nga paglagas). Bag-o lang natabo ang krimen, kag ang nagaaresto may probable cause nga magpati, base sa iya kaugalingon nga nahibaluan sa mga kamatuoran ukon kahimtangan, nga ang tawo nga arestohon amo ang naghimo sini.
3. Preso nga nakapalagyo. Ang tawo nakapalagyo halin sa prisohan ukon lugar sang pagkapriso, ukon nakapalagyo samtang ginasaylo.

Sa una nga duha ka kaso, ang gin-aresto dapat dalhon "forthwith" (dayon) sa pinakamalapit nga police station ukon bilanggoan kag kasuhan suno sa Rule 112, Section 7 (ang rule sang inquest, nga ginapaathag sa idalom).

Ang tawo nga legal nga gin-aresto kag dayon nakapalagyo ukon ginluwas mahimo lagson kag dakpon liwat sang bisan sin-o, nga wala warrant, bisan diin sa Pilipinas (Section 13).

Sa Veridiano v. People (2017), may nagtawag sa pulis kag nagsiling nga may lalaki nga nagapakadto sa iban nga siyudad para magkuha sang ilegal nga droga. Nagbutang ang pulis sang checkpoint, ginpundo ang isa ka jeepney, ginpabutwa sa mga pasahero ang sulod sang ila bulsa, kag may nakit-an sila nga daw marijuana kay Mario Veridiano, isa ka pasahero. Gin-aresto sia. Ginabsuwelto sia sang Supreme Court kag ginmando nga buhian sia. Ang mga panguna nga punto sini:

• Para sa pag-aresto "in the act" (sa mismo nga buhat), dapat may duha ka butang: ang tawo nagahimo sang overt act (makita nga buhat) nga nagapakita nga bag-o lang sia nagbuhat, nagabuhat ukon nagatinguha magbuhat sang krimen, kag ini nga buhat ginhimo sa atubangan ukon sa panulok sang opisyal.
• Ang tip indi overt act. Siling sang Court: "A hearsay tip by itself does not justify a warrantless arrest."
• Para sa hot pursuit, indi kinahanglan nga makita sang opisyal ang krimen, pero dapat may kaugalingon sila nga nahibaluan sa mga kamatuoran nga nagapakita nga ang tawo amo ang naghimo sini.
• Ang pagkakulba, sa iya lang, indi makapaduda. Siling sang Court: "Reasonable persons will act in a nervous manner in any check point."

Nakit-an man sang Court nga indi balido ang search (pagsiksik), gani indi magamit ang marijuana bilang ebidensya, kag kon wala ini, wala na sing nabilin para i-convict sia. Tandai ang isa ka detalye: wala nagkontra si Veridiano sa iya pag-aresto antes sia nag-plea, gani indi na niya makontra ang pag-aresto mismo. Siling sang Court nga indi ini nagapugong sa akusado nga kontrahon ang admissibility (kon mahimo gamiton) sang ebidensya nga ginkuha. Ang stop-and-frisk, checkpoint kag ang "plain view" rule lain nga mga topiko nga wala namon ginapaathag diri.

Ang opisyal nga nagaaresto nga wala warrant dapat magsiling sa tawo sang iya awtoridad kag sang rason sang pag-aresto (Section 8). Ang pribado nga tawo dapat magsiling sang iya tinutuyo nga mag-aresto kag sang rason (Section 9). Sa duha ka kaso, indi ini kinahanglan kon ang tawo nadakpan sa mismo nga buhat, ginlagas dayon pagkatapos sang krimen, nakapalagyo, nagapalagyo ukon nagabatok sing kusog antes masilingan, ukon kon ang pagsiling magapeligro sa pag-aresto.

Ang pag-aresto mahimo himuon sa bisan ano nga adlaw kag sa bisan ano nga oras, adlaw man ukon gab-i (Section 6).

Suno sa Rule 112, Section 7, kon ang krimen nagakinahanglan sang preliminary investigation, mahimo ipasaka ang kaso sa korte nga wala sini kon may inquest (dali nga pag-usisa sang prosecutor) nga nahimo na. Kon wala sing inquest prosecutor, ang biktima ukon peace officer mahimo magpasaka sang reklamo direkta sa korte.

Antes ipasaka ang kaso, ang gin-aresto mahimo mangayo sang preliminary investigation. Para mahimo ini, dapat sia magpirma sang waiver sang Article 125 sang Revised Penal Code, sa atubangan sang abogado. Bisan may waiver, mahimo sia mag-aplay sang bail, kag dapat matapos ang investigation sa sulod sang 15 ka adlaw. Kon ang kaso ginpasaka nga wala preliminary investigation, ang akusado mahimo mangayo sini sa sulod sang 5 ka adlaw halin sang mahibaluan niya ang pagpasaka.

Ang Article 125 nagatalana kon pila ka tion ang pulis mahimo magpugong sa tawo antes ihatag sia sa husto nga judicial authorities: 12, 18 ukon 36 ka oras, depende sa silot. Tan-awa ang Pila ka tion ka mahimo pugngan sang pulis nga wala kaso?

Huo, pero importante ang tion. Siling sang Rule 114, Section 26 nga ang pag-aplay ukon pagkuha sang bail indi nagapugong sa akusado nga kontrahon ang pag-aresto, ang warrant, ukon ang kakulangan sang preliminary investigation, basta ipasaka ini antes mag-plea.

Ini nga mga halimbawa ginhimo-himo lang. Indi ini laygay para sa bisan ano nga matuod nga kaso.

Si Nonoy nagkuha sang cellphone halin sa kamot sang isa ka babayi kag nagdalagan. Ang barangay tanod nga nakakita naglagas kag nakadakop sa iya. Pag-aresto ini sa mismo nga buhat. Dapat dalhon dayon sang tanod si Nonoy sa pinakamalapit nga police station.

Si Ramon nagapungko lang sing hipos sa jeepney sang ginpundo ini sang pulis bangod may text nga nagsiling "a man in a red shirt has drugs". Wala sing makapaduda nga ginhimo si Ramon. Suno sa Veridiano, ang tip nga wala sing overt act indi bastante para sa warrantless arrest.

Ang tindahan ni Joy gintulisan isa ka oras na ang nagligad. Nag-abot ang pulis, nakighambal sa mga saksi, nakita ang CCTV footage, kag may nakit-an sila nga lalaki sa malapit nga may dala sang mga ginkawat. Mahimo ini masakop sa hot pursuit, bangod ang mga opisyal may kaugalingon nga nahibaluan sa mga kamatuoran nga nagatudlo sa iya. Ang korte ang magadesisyon kon masakop gid ini.

Para mabasa ang parte sa mga proseso sang pulis para sa clearance, tan-awa ang amon PNP guides. Para sa bail pagkatapos sang pag-aresto, tan-awa ang Pila ang bail?

Dayon pagkatapos sang pag-aresto, kag antes ka magpirma sang bisan ano nga waiver. Suno sa Article 125, ang tawo nga ginapugngan mahimo makighambal kag makigsugilanon sa abogado sa bisan ano nga oras, kon pangayuon niya. Mahimo usisaon sang abogado kon ang pag-aresto nasakop sa Rule 113, ipasaka ang bisan ano nga sayop antes sang plea, kag desisyunan kon mangayo sang preliminary investigation. Kon indi ka makabayad sang abogado, tan-awa ang Libre nga bulig legal sa Pilipinas para sa Public Attorney's Office (PAO).