Ano ang Unlawful Detainer? Kahulugan sa Layi sang Pilipinas

Ang Rule 70, Section 1 sang Rules of Court nagatugot sa lessor, vendor, vendee ukon iban pa nga tawo nga magkadto sa korte kon ang pag-angkon sang duta ukon building "is unlawfully withheld after the expiration or termination of the right to hold possession, by virtue of any contract, express or implied", buot silingon ilegal nga ginauyatan pagkatapos natapos ang kinamatarung sa pag-angkon suno sa kontrata. Dapat ipasaka ang kaso "at any time within one (1) year", sa sulod sang isa ka tuig, sa husto nga Municipal Trial Court. Para sa mga lease, ginalista sang Article 1673 sang Civil Code ang mga rason para pahalinon ang lessee (ang nagaabang), pareho sang natapos nga lease, wala nabayaran nga abang ukon ginlapas nga kondisyon.

Sa Spouses Valdez v. Court of Appeals (2006), ginpaathag sang Supreme Court ang panguna nga punto: sa unlawful detainer, "possession of the defendant is originally legal but became illegal due to the expiration or termination of the right to possess", buot silingon legal anay ang pag-angkon sang ginkasuhan (defendant) pero nangin ilegal bangod natapos ang iya kinamatarung. Ang isa ka tuig nagasugod "from the date of last demand", halin sa petsa sang ulihi nga demand.

Sa forcible entry, nakasulod ang nagaistar paagi sa pwersa, pagpahadlok, hulga, estratehiya ukon patago, gani ilegal ang pag-angkon halin sa una nga adlaw. Sa unlawful detainer, nangin ilegal ini lang sang ulihi. Basaha ang Forcible entry vs unlawful detainer.

Dugang sang Valdez nga ang kaso base sa tolerance (pagpabay-an sang tag-iya) nagakinahanglan sang tolerance halin gid sa umpisa sang pag-istar. Kon labaw na sa isa ka tuig ang nagligad, indi na ini unlawful detainer kundi accion publiciana, isa ka ordinaryo nga civil case para madesisyunan kon sin-o ang may mas maayo nga kinamatarung sa pag-angkon.

• Demand. Para sa lessor, ang Rule 70, Section 2 nagakinahanglan sang demand nga magbayad ukon magtuman sang lease kag maghalin. Mahimo lang ipasaka ang kaso kon indi magtuman ang tenant sa sulod sang 15 ka adlaw para sa duta ukon 5 ka adlaw para sa building, luwas kon iban ang ginasiling sang lease.
• Barangay conciliation, kon nagaapply. Suno sa Rule 70, Section 12, ang kaso nga nagkinahanglan anay sang barangay conciliation ginadismiss without prejudice (mahimo ipasaka liwat) kon wala sang pamatuod nga ginhimo ini. Basaha ang Kinahanglan bala ako magkadto anay sa barangay?.
• Rent control, para sa mga unit nga sakop. Kon sakop sang Rent Control Act ang unit, ginalimitahan sang Section 9 sang Republic Act No. 9653 ang mga rason para sa ejectment (pagpahalin). Halimbawa, ang wala nabayaran nga abang rason lang didto kon ang utang nag-abot na sa tatlo ka bulan.

Ginhimo-himo lang nga halimbawa: Ginapaabang ni Tony kay Mae ang apartment kada bulan. Nag-untat si Mae sa pagbayad. Ginhatagan sia ni Tony sang sinulat nga demand nga magbayad kag maghalin. Wala nagtuman si Mae sa sulod sang 5 ka adlaw. Mahimo magpasaka si Tony sang unlawful detainer sa Municipal Trial Court sa sulod sang isa ka tuig halin sa iya ulihi nga demand, pagkatapos sang barangay conciliation kon nagaapply ini. Para sa unit nga sakop, dapat matuman man ang mga rason sa Rent Control Act. Para sa mga tikang, basaha ang Paano pahalinon ang tenant nga indi maghalin.